— Анатолий Васильевич, анал байыаннай дьайыы буола турар сиригэр баран биир дойдулаахтарбытын кытары көрсөн, билсэн кэллигит. Бу сырыыгыт туһунан бэрт кылгастык улууһуҥ олохтоохторугар сырдата түспэккин ээ.
— Биһиги биэс буолан баран кэллибит. Бу сырыыбыт сыала-соруга диэн маннык. Аан бастакынан анал байыаннай дьайыыга сылдьар Юрий Гуринов саха уолаттара туруорсууларынан саха балаҕана тутар баҕалааҕын эппитэ. Онно эрдэ бу саас мантан анаан-минээн алгысчыттаах бара сылдьан балаҕан тутуллар сирин-уотун алҕаан, көрдөһөн кэлбиппит. Ону сэргэ балаҕан тутуутугар матырыйаал атыылаһалларыгар үбүнэн-харчынан хааччыйбыппыт. Бу балаҕаннарын тутан бүттэрбиттэр. Иккиһинэн, биир дойдулаахтарбыт, байыастарбыт «күүс-уох ылынар, сүргэбитин көтөҕөр, Үрдүк Айыыларбытыттан этэҥҥэ буолууну, өрөгөйдөөх кыайыыны ситиһэрбитигэр көрдөһөр-ааттаһар анал сирдээх буолуохпутун баҕарабыт. Онно сэргэ туруорар баҕа санаалаахпыт» диэн санааларын үллэстибиттэрэ. Ону биһиги ылынан, Мангуш диэн дэриэбинэ дьаһалтатын кытары кэпсэтэн, көҥүл, анал сир ылан, бу сырыыбытыгар дьоммут баҕа санааларын толорон, көрдөһүүлэрин ылынан сэргэ илдьэн туруоруу сиэрин-туомун толордубут. Уолаттар анарааттан сэргэҕэ сөп буолар мас көрдөөн кыайан булбатыбыт диэбиттэрэ. Ол иһин манна сүбэлэһэн, толкуйдаан баран, төрөөбүт дойдуларыгар үүммүт, сырдыгы, ырааһы, күүһү-уоҕу биэрэр мас ордук диэммит олус талааннаах ууска Александр Игнатьевка оҥортордубут. Бу сэргэбитин 11 тыһ. км сири тиэйэн, айаннатан илдьэн туруордубут. Бу сэргэ туруорар сирбитигэр эрдэ бүрээттэр эмиэ сэргэ туруорбуттар эбит. Аны тувиннар эмиэ туруорар былааннаах сылдьаллар. Онон түүр омуктар бу сиргэ кэлэн сүгүрүйэр сирдэрэ буолар диэн этэр тоҕоостоох. Сэргэбитин туруоруу сиэрин оҥорорбутугар муфтий, будда кэлэн кыттан бардылар. Ону сэргэ Саха сириттэн алгысчыт тиийэн алгыс сиэрин толордо. Бачча ыраах сиртэн бэйэҕит уускут оҥорбут сэргэтин аҕалбыккыт диэн сүрдээҕин сөхтүлэр. Инникитин манна дойдуларын туһугар сырдык тыыннарын толук уурбут уолаттарбытын ахтан, кэриэстээн ааһар, байыаннай дьайыыга кыттыбыт уолаттарбытын чиэстиир-бочуоттуур, кинилэр дьоруойдуу быһыыларын билиһиннэрэр ытык сир буолуоҕа. Көрсүбүт уолаттарбытыгар бу сир, тэрээһин туһунан кэпсээтибит. Уолаттарбыт ону барытын билэ-истэ олоробут, хайаан да баран сүгүрүйэн, алгыстанан ааһыахпыт диэн этэллэр.
Төһө даҕаны сибээс мөлтөх буоллар, хайдах кыалларынан уолаттарбытын көрсүтэлээтибит. Эрдэттэн ханна баалларын билэн-истэн, кэпсэтэн сайаапка ылан, көрдүүр тэриллэрин төһө кыалларынан ылан илтибит. Дойдуларын аһын-үөлүн кэһии гынан илдьибиппитин туттардыбыт. «Оо, дойдубут аһа сэниэбитигэр сэниэ, күүспүтүгэр күүс эптэ. Олус да минньигэс астары аҕалбыккыт, махтал» диэн үөрүүлэрэ үрдүк. Манна даҕатан, биһиги «Харысхал» түмсүүбүт сүрдээх улахан үлэни ыыта олороллорун өссө төгүл бэлиэтиир тоҕоостоох. Кинилэр үгүс ахсааннаах харыстыыр сиэккэлэри өрөн, таҥас тигэн ыыта олороллор, ону сэргэ нэһилиэнньэ көмөтүнэн хомуллубут аһы-үөл, эми-тому баһыылкалыыллар. Бу сырүыыбытыгар эмиэ кинилэр тикпит, өрбүт сиэккэлэрин илдьэн туттардыбыт. Олохтоох урбаанньыттарбыт уолаттарбыт дойдуларын аһын амсайдыннар диэн олохтоох бородууксуйаларын ыыппыттара. Ол курдук, Кэмпэндээйитээҕи туус собуотун дириэктэрэ Алексей Игнатьев туус биэрбитин, Алина Львова салайааччылаах «Сырдык аартык» кэпэрэтиип оҥорор, астыыр кэнсиэрбэтин кэһиилээх тиийбиппит. Уолаттар бу бэйэбит дойдубут этиттэн оҥоһуллубут кэнсиэрбэни олус сөбүлүүллэрин, олох дьиҥ эт амтаннаах диэн хайгыылларын мэлдьи этэллэр. Барашковтар сироптарын, барыанньаларын үөрэ-көтө амсайдылар. Ону кытары олохтоох дьоммут оҥорор мүөттэрин эмиэ биэрдибит. Саҥыйахтаах алаадьыбытын эмиэ умнубатахпыт, мэлдьи илдьэ барабыт. Оҕолорбут барахсаттар суруктарын тутан хас биирдии байыас олус уйадыйда, бу кып-кырачааннар суруктарыгар баар ээ — үтүө санаа, дойдуларыттан ыраах сылдьар уолаттарга күүс эбэр тыллар, бэртээхэй алгыстар. Оҕолор оҥорбут ымыыларын уолаттар олох сүрэхтэригэр чугастык ылынан, сиэпкэ укта сылдьаллар.
Уолаттарбыт сайаапкаларынан наадыйар тэриллэрин Москваттан атыыластыбыт, айаннаан истэхпитинэ эмиэ маннык наада, кыаллар буоллаҕына илдьэ кэлиэххит дуо диэн көрдөһүүлэриттэн сорох маллары Ростов-на Донуттан ыллыбыт, онно тиийэн эмиэ атыыласпыппыт. Хомойуох иһин, үп-харчы кырыымчыгынан барытын кыайан ылбатыбыт.
Баран иһэммит Ростов-на-Дону куоракка госпитальга сытар уолу, кэлэн иһэн Москваҕа эмиэ госпитальга сылдьан биир байыаспытын көрүстүбүт. Бу сырыыбытыттан санаабыт өрө көтөҕүлүннэ, уолаттарбыт санаалара бөҕөтүттэн бэйэбит эмиэ үөрдүбүт. Кыайыы биһиэнэ буолуоҕа диэн этэллэр. Урукку өттүгэр курдук буолбатах, билигин хааччыллыы үчүгэй, ас-үөл да баар, бойобуой снарядтар да бааллар диилэр. Ол эрээри билигин технология күнтэн күн аайы сайда турар, икки өттүттэн дииллэр. Ол биир туоһутунан саха уолаттара дрону ытар буулдьа оҥорбуттарын көрдөрбүттэрэ, бу мантыбытын байыаннай чаастарга түҥэтэлии сылдьабыт дииллэр. «Өссө аны хаһан кэлэҕит?» диэн туоһулаһаллар, сыл аҥаарынан диэбиппэр «оо, ырааҕын» дииллэр. Бу сырыттахпытына төрөппүттэр тахсаннар сураҕа суох сүппүт оҕолорбутун буларга көмөлөһүҥ, быыс-хайаҕас булан ыйыталаһыҥ диэн көрдөспүттэрин толорон, опорнай пууннарга да, координационнай сэбиэккэ да сайаапкаларбытын хаалларан кэллибит.
— Москваҕа кэлэн баран сенаторбытын Сахамин Афанасьевы кытары көрсүһүүгэ бу да тиэмэ таарыллыбыт буолуохтаах.
— Оннук. Сахамин Милановичтыын анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан күүскэ үлэлэһэ олоробут. Сүппүт дьоммутун көрдөөһүҥҥэ да буоллун, уолаттарбытын улахан наҕараадаҕа түһэрээһинэ да буоллун. Кини оборона миниистирин солбуйааччытын кытары ситимнээхтик үлэлии олоробун диир. Салгыы бу хайысхаҕа күүс-көмө буоларга бэлэммин диэтэ.
Яина ВЛАСЬЕВА