Үс сыллааҕыта Ил Дархан Айсен Николаев ыйааҕынан, ыам ыйын 25 күнэ – Оһуокай күнүнэн биллэриллибитэ. Бу бэлиэ күнү көрсө биир дойдулаахпыт, Дархан этээччи, “Оһуокай” өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүү бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Марта Николаеваны кытары кэпсэттибит.
— Марта Тимофеевна, эйигин биир дойдулаахтарыҥ ордук араадьыйа суруналыыһын быһыытынан билэллэр. Аны Дархан этээччи буолан, кэлиҥҥи кэмҥэ оһуокайөрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэрэ эйигинэ суох ыытыллыбат буоллулар диэтэхпинэ, арааһаалҕаһаабатым буолуо. Оһуокайга аан бастаан хайдах кэлбиккиний?
— Мин үөрэхпин бүтэрэн баран, дойдубар 1989 сыллаахха үлэлии тиийбитим. Оһуокайы наһаа сэргиир буолан, ыһыахха оһуокайтан ураты ханна да сылдьыбат этим. Итиэннэ бары этээччилэри батыһан кынаттаһарым. Ол да иһин буолуо,Сунтаар нэһилиэгин “Оһуокай” түмсүүтүнбэрэссэдээтэлэ, сэрии кыттыылааҕа Прокопий Яковлевич Федоров миигин ыһыах оһуокайдарыгар наар кынаттаһарбын бэлиэтии көрөн, 1990 сыллаахха бэйэтин оннугар бэрэссэдээтэлинэн талларбыта. Биэс сыл таһаарыылаахтык үлэлээн, ыһыахха ыытыллыр күрэхтэргэ дьүүллүүр сүбэҕэ мэлдьи үлэлиирим. 1992 с. Үөһээ Бүлүүгэ “Юнеско” уонна 1995 с. Дьокуускай куорат ыһыахтарыгар оһуокайдьыттары салайан илдьэ бара сылдьыбытым. Онон, оччотооҕу оһуокайдьыттары барыларын билэбин.
2010 сыллаахха Хочо оһуокайын бэрэссэдээтэлэ Иннокентий Федорович Чириков Үөһээ Бүлүүгэ Тамалакааҥҥа күрэххэ ыҥыран, аан бастаан онно этээччи быһыытынан холоммутум. Иннокентий Федорович миигин сөрү сөпкө түбэһэн батыһаҕын,куолаһыҥ улахан, онон этэ соруннаххына, этиэххин сөп диэн, бастаан саҕалыырбар суолу аспыт учууталым буолар. СӨ култууратын үтүөлээхүлэһитэ Мария Ивановна Егороваҕа эмиэ мэлдьикынаттаһар этим. Оһуокайдыырбар бэйэҥ хайдах куолаһынан, тэтими туппуккунан, кими да үтүктэ сатаабакка, хайдах тахсарынан этэр буол диэнсүбэлиирэ. 2013 сыллааҕы күрэххэ Мария Ивановна анаан-минээн алҕаан туран, аҕатын аатынан бирииһи туттарбыта. Ытыктыыр киһим бу дойдуттан суох буолуон иннинэ, муус устарга,С.А.Зверев күнүгэр аналлаах “Тоҕус оһуордаах оһуокай” күрэҕэр кыттыбыппар, түһүлгэ ортотугар устуулга олорон эрэ кынаттаһан өйөөбүтэ. Дьэ ити курдук, Сунтаар биллэр оһуокайдьыттарын өйөбүллэринэн этээччи буолбутум.
2010 с. Дьокуускайга көһөн кэлбиппэр, Аар Дархан этээччилэр А.Е.Алексеев, А.И.Кривошапкин өрөбүллээҕи оһуокайга тиийбиппэр олус сылаастык көрсүбүттэрэ. 2014 с. Оһуокайга аналлаах кэмпириэнсийэҕэ ити аксакалларым этии киллэрэннэр, кинилэр өйөбүллэринэн “Оһуокай” өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүү бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан таланнар, күн бүгүнүгэр диэри үлэлии сылдьабын. 2022 сылтан Дархан этээччи ааты ылыахпыттан, 2023 сылтан Туймаада Үс Хатыҥ оһуокайын өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэҕэр дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлэһэбин.
— Тута хоһуйан этэҕин дуо? Биитэр эрдэттэн тылгын-өскүн чочуйан бэлэмниигин дуо?
— Мин хаһан да нойосуус үөрэтэн бэлэмнэммэппин,тутатына этэрбин сөбүлүүбүн уонна этээччи,бастатан туран, түһүлгэни таһаарарыгар хайаан да бэйэтэ салайан, тута хоһуйан этиэхтээх, дьон санаатын көтөҕүөхтээх дии саныыбын.
— Ордук ханнык тиэмэҕэ этэҕин?
— Этээччи биир өттүнэн алгысчыт буолуохтаах, ол иһин алҕаан, үтүөнү баҕаран этиэхтээх. Холобур,үбүлүөйгэ ыҥырдахтарына, төрөөбүт күннээххэ туһаайан, алҕаан этэбин.
— Төрүттэргэр, аймахтаргар оһуокайдьыттар бааллар дуо?
— Аҕам уус тыллаах оһуокайдьыт быһыытынанбиллэр. Кини балта Марфа Григорьевна Осипова Элгээйи нэһилиэгин биир бастыҥ этээччитэ этэ.
— Былыр сахалар уһун күнү быһа оһуокайдаан, улахан, киэҥ-куоҥ түһүлгэни олохтууллара. Билигин уһун тыыннаах оһуокайдьыттар төһөбаалларый?
— Күрэххэ бириэмэлээх. Төһө кыттааччы баарыттан, тэрээһин хаска бүтэриттэн эмиэ тутулуктаах. Оттон көҥүл оһуокайга билигин да уһуннук этээччилэр бааллар. 2012 с. Ньурбаҕа буолбут ыһыахха Дархан этээччи Прокопий Николаевич Степанов чаастан ордук этэн,Арассыыйаҕа уһуннук этээччи рекордун олохтообута. Тойбохойго олорор Дархан этээччибит Лилия Дмитриевна Михайлова уһун тыыннаах буолан, төһө баҕарар уһуннук этэр. 2022 с. Үөһээ Бүлүүгэ “Олоҥхо” ыһыаҕар Аар Дархан этээччи Афанасий Егорович Алексеев эмиэ чаастан ордук этэн, сөхтөрөн турар. Сүүрүк буолан уһун тыыннаах этээччи эбит. Мин киниэхэкынаттаһан улаханнык сөхпүтүм. Маҥнайбатыһарбар куолаһым тохтуу сыһан, онтонсөтөллөн, дьэ тэҥҥэ барсан, ытыктыыр этээччибинтүһэн биэрбэккэ кынаттаспытым.
— Марта Тимофеевна, эн хас да сыллааҕытаДархан этээччи үрдүк аатын ылан, өссө Ил Дархан истипиэндьийэтинэн наҕараадаламмытыҥ. Билигин бэйэҥ уһуйар ыччаттардааххын дуо?
— Пандемия кэнниттэн 2022 сыллаахха Саха АССР тэриллибитэ 100 сыллаах үбүлүөйүгэр Үс Хатыҥҥа Дархан этээччи үрдүк аатын ылбытым. Сунтаартан Дархан этээччи Лариса Иванова, биир өттүбэр Үөһээ Бүлүүттэн Василий Игнатьев кынаттаһаннар,түһүлгэбин олус киэргэппиттэрэ, миэхэ улахан өйөбүл буолбуттара.
Оҕолору анаан үөрэппэппин эрээри, саҥа этээччи оҕолору, ыччаттары мэлдьи өйүүбүн,түһүлгэлэригэр эбэһээт кынаттаһабын. Кинилэр тустарынан хаһыаттарга, саайтарга өрүү сырдатан суруйабын.
— «Оһуокай» өрөспүүбүлүкэтээҕи уопсастыбаннай түмсүү бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта буолан, өрөбүл, бырааһынньык күннэри аахсыбакка, өрүү үлэ үөһүгэр сылдьаҕын. Быйыл хайдах былааннаахтык үлэлии олороҕут?
— Иккис сылбын бырайыак толкуйдаан, хас өрөбүл ахсын, улуустарынан куоракка олорор биир дойдулаахтары түмэр Оһуокайы ыытабыт. Ааспыт сылга Кыайыы Оһуокайын, быйыл Сомоҕолоһуу Оһуокайын тэрийэбит. Холобур, аан бастаан Муома, Өлүөхүмэ, Абый улуустарыгар аналлаах Оһуокайы тэрийэн, элбэх саҥа этээччилэри буллубут. Куоракка олорор биир дойдулаахтартүмсүүлэрин кытары бэрэстэбиитэллэри буланүлэлэһэбит. Сайыҥҥы кэмҥэ пааркаҕа көҥүлОһуокайы ыытарбытын, үгүс дьон кэрэхсиир.Оттон кыстыкка киириигэ алтынньыттан саҕалаан улуустарынан эмиэ ыытыахпыт.
— Сунтаартан төрүттээх ханнык оһуокайдьыттары чорботон ааттыаҥ этэй? Уопсайынан, кимнээҕи ордук астына истэҕин?
— Улууспар элбэх үчүгэй этээччилэр урут да,билигин да бааллар. Аны Сунтаар этээччилэрэсуруллубатах сокуоннаахтар. Ол курдук этээччи бэйэтэ этэрин таһынан, саатар биир этээччини үөрэтэн таһаарыахтаах. Мария Ивановна Егорова үөрэнээччитэ Дархан этээччи Лариса Николаевна Иванова бэйэтэ этэрин таһынан, утумнаахтык дьарыктаан элбэх этээччини таһааран, билигин сиэнин саастыыта оҕолору кытары үлэлэһэр. Лариса Николаевнаны мэлдьи холобурга тутан,ханна да тиийдэрбин кэпсиибин, киэн туттабын,этээччи да быһыытынан биэс тарбах иһигэр сылдьар. Майгы-сигили да быһыытынан олус кэрэкиһи. Билигин ыччаттар аһара таҕыстылар. Бииртэн биир үчүгэй диэбиккэ дылы. Сунтаартаһымыгар Мэҥэ Хаҥалас, Таатта этээччилэрэтаҕыстылар. Талааннаах ыччат олус элбэх уоннабэйэлэрэ этэллэрин таһынан утум биэрэсылдьаллара үөрдэр.
— Оһуокай эмтиир, чэбдигирдэр, ыраастыыркүүстээх диэҥҥэ төһө сөпсөһөҕүн?
— Оһуокай кырдьык алгыстаах, эмтиир даҕаны. Кураһаай, Лариса Иванова, Стас Иванов, Виталий Никифоров, Мария Иванова түһүлгэлэринбатыстахха, кырдьык киһи сырдыыр. Холобур,ҮсХатыҥҥа икки суукка устата атахха тура сылдьан кынаттаһар, дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээтэххэ да,атаҕыҥ ыарыйдар да, ол сарсыныгар туох эрэкөмөлөспүтүнүү ааһан хаалар.
— Талааннаах киһи барытыгар талааннаахдииллэринии, Марта Тимофеевна аныалгысчыккын…
— Алгысчыт быһыытынан Айыы ОйуунаВ.А.Кондаков тыыннааҕар киниэхэ сэттэ сылүөрэнэн, кини көҥүлүн ылбытым. Аҕам өттүнэн,тыл-өс да син бэрилиннэҕэ дии. Аҕабынанабаҕабыт, талааннаах суруйааччы А.А.Иванов—Күндэттэн да утум баар буоллаҕа.
— Быйыл үһүс сылын өрөспүүбүлүкэҕэ Оһуохайкүнэ бэлиэтэнэр. Бу күн биллэриллиэҕиттэнтуох уларыйыы таҕыста?
— Оһуокай анал күнэ биллэриллиэҕиттэн СӨ Бырабыыталыстыбатын өттүттэн өйөбүл баарбуолла. Үөрэнээччилэргэ уонна ыччаттаргаболҕомто ууруллан, сэтинньи уонна ыам ыйыгаркүрэх ыытыллар. Бирииһэ да улахан. Ил Дархан Айсен Николаев өйөбүлүнэн оһуокайдьыттарга истипиэндьийэ ананар буолла. Бу улахан өйөбүл. Инникитин оһуокайга Аар Дархан этээччилэрбит А.Е.Алексеев, А.И.Кривошапкин ааттарынүйэтитэн судаарыстыбаннай бириэмийэ олохтоноробуоллар, дьэ улахан сыанабыл, өйөбүл буолуох этэ.
Анивера АКИМОВА.
Хаартыскалары Марта Николаева тиксэрдэ.