Тарбаҕар талба талааннаах, айар-тутар айылгылаах кэрэни кэрэхсиир киһи бу олоххо ананан, айыллан кэлэр дииллэр. Ураты уран дьоҕурдаах уус киһи, уһаарар тимирин уонна уһанар маһын ыллата тутан дьону-сэргэни сөхтөрөр-кэрэхсэтэр. Биһиги улууспут уонна өрөспүүбүлүкэбит үүнэр-сайдар кэскилигэр бэйэлэрин дьоҕурдарын уонна сыралаах үлэлэрин анаабыт, Саха сирин киэҥ киэлитинэн биллэр-көстөр талааннаах дьон олус элбэх. Оттон бүгүн өрөспүүбүлүкэбит албан ааттаах бастыҥ көмүсчүттэриттэн биирдэстэрин, Сунтаар улууһун уран тарбахтаах норуотун маастарын Юрий Николаевич Иванову билиһиннэрэбит. Кини быйыл саас «Сокровищница Якутии» Саха сирин сыаннастарын харайар сиригэр ювелир 60 сааһыгар анаммыт уонна ювелирнэй ускуустуба эйгэтигэр 34 сыллаах үлэтин кэрчигин таһаарар «Путь ювелира» быыстапката турбута. Бу «Сокровищницаҕа» хараллан сытар үлэлэриттэн Аан дойдутааҕы «Признание Петербурга» ювелирнай быыстапкаҕа кыһыл көмүстэн уонна бриллиант кыбытыылаах «Дархан» портсигар «Великолепие ювелирного мастерства» диэн анал аатынан бэлиэтэммитэ.
«Уус оҕото уус»буолар
Юрий Николаевич Дьаархан нэһилиэгэр элбэх оҕону иитэн-төрөтөн таһаарбыт Марфа Яковлевна уонна Николай Николаевич Ивановтар үтүө дьиэ кэргэттэригэр бэһис оҕонон күн сирин көрбүтэ. «Уус оҕото уус буолар» диэн өбүгэ тылыгар олоҕуран, кини аҕата илиитигэр туппутун тупсарар, барыга бары сатабыллаах уус киһи этэ. Хомойуох иһин, тапталлаах аҕалара эдэркээн сааһыгар күн сириттэн соһуччу барбыта. Онон, хорсун санаалаах күн ийэлэрэ Марфа Яковлевна олох ыарахаттарыттан толлон турбакка, биэс оҕотун бэйэтин кыаҕынан, соҕотоҕун улаатыннаран атахтарыгар туруорбута. Олох ханнык да түгэннэригэр өрүү бэйэ-бэйэлэригэр тирэх буолан, ийэлэрин балта Анастасия Яковлевна уонна күтүөттэрэ Касьян Николаевич Степановтар дьиэ кэргэттэригэр ыкса сыһыаннаах, биир күүстээх сомоҕо дьиэ кэргэн курдук олус эйэлээхтик уонна иллээхтик олорбуттара.
Юрий оскуола кэмнэригэр үөрэххэ өрүү инники күөҥҥэ сылдьар бастыҥ үөрэнээччи буолара. Кини оҕо эрдэҕиттэн успуорт үгүс көрүҥнэригэр, ол иһигэр волейболга, баскетболга, теннискэ, көҥүл тустууга, хоккейга уонна хайыһарга ураты умсугутуулаахтык дьарыктанан, хапсыһыылаах күрэхтэһиилэргэ кыттара. Көмүсчүт буолар аналлаах уолчаан оҕо сааһыттан төрөөбүт нэһилиэгин уран уустарын илиилэрин иһиттэн тахсыбыт мааны киэргэллэрин, кинилэр ураты оһуордарын-ойууларын уонна сиэдэрэй үлэлэрин ымпыгар-чымпыгар тиийэ, интэриэһиргээн үөрэтэ көрөрүн олус сөбүлүүрэ.
Айар кут иэйиитэ – таптал
Аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн баран, успуорка интэриэстээх буолан Хабаровскайга физкультура учууталын идэтин баһылыырга быһаарыммыта. Ол гынан баран, биир сыл ааспытын кэннэ айар кута тардан, бу куораттааҕы Педагогическай институт художественнай-графическай салаатыгар үөрэнэ киирэр. Устудьуоннуур сылларыгар доҕоро Цыбен Гармажаповы кытта ювелирнай оҥоһуктары оҥоруунан үлүһүйбүтэ. Курсовой үлэтин саха киэргэлин туһунан суруйбута. Сотору иккиэн мастарыскыайы наймылаһан мельхиортан оҥоһуктары оҥоруунан дьарыктанан, көмүсчүт суола саҕаламмыта. Кырыыламмыт таастары атыылаһан, дьэрэкээн киэргэллэри оҥороллоро.
Олоххо кэрэни айан-тутан, уһанан таһаарарга истиҥ таптал улахан оруолу оонньуура саарбаҕа суох. Ол да иһин, талааннаах көмүсчүт бэйэтин саамай күндү, мааны оҥоһуктарын олоҕун аргыһыгар — тапталлаах кэргэнигэр анаан ураннык уһанара. Аан бастакы үлэтин таптыыр кыыһыгар ол эбэтэр кэргэнигэр Вилзаҕа анаан оҥорбута. Бу мааны оҥоһук ортотугар таптал бэлиэтэ — сүрэх уонна кэскили түстүүр икки үҥкүүлүү сылдьар ытык туруйа ойууламмыт буолан, кэргэнэ ис дууһатыттан сылаастык уонна харыстаан тутар саамай күндү бэлэҕэр кубулуйбута. Уран уус өссө биир кэрэ айымньытынан кини ис дууһатын сылааһын уонна үрдүк иэйиитин түмпүт, сырдык тыыннаах, ааттыын да ураты «Кутум сырдыга” («Свет моей души») диэн мааны оҥоһуга буолар.
Дьиэ кэргэн – бигэ тирэх
Өбүгэ саҕаттан кэлбит үгэһинэн, киһи күн сиригэр бигэтик үктэнэн үүнэригэр, хайа баҕарар хайысхаҕа ситиһиилээх буоларыгар кини дьиэ кэргэнэ саамай күүстээх эрэлэ уонна уостубат тирэҕэ буолар. Ивановтар дьиэ кэргэн ыраах Хабаровскай куоракка устудьуоннуу сылдьан көрсүбүттэрэ. Вилза онно фармацевт уустук идэтигэр үөрэнэрэ. Кинилэр истиҥник доҕордоһоллоругар сырдык күлүмнээх каток көмөлөспүтэ. Успуорка сыһыанаах Юрий тапталлаах кыыһын хаҥкылыырга үөрэппитэ. Сыбаайбаларын Вилза үлэлии ананан тиийбит сиригэр Орто Халымаҕа оонньообуттара.
Маастар уран суолун салгыыр ыччаттара — кини киэн туттуулара. Кыыһа Валя аҕатын айар кыһатыгар үлэлээн, куруук аттыгар сылдьан көмөлөһөр, онтон уола Игорь — аныгы кэм айтишник идэлээх. Уола атын эйгэҕэ үлэлээтэр да, дьиэ кэргэнигэр мэлдьи кэккэлэһэ, бигэ тирэх буолар. Билигин дьиэ кэргэн саҥа кэскиллэрэ — мааны сиэннэрэ эбэлээх эһэлэрин уйан дууһаларын өрүү үөрдэ-көтүтэ, сылааһынан тулалыы улааталлар.
Screenshot
Оҥоһук айыллан тахсыыта
Уран уус үлэтин бастатан туран туһаныахтаах матырыйаалын, сырьётун үөрэтииттэн саҕалыыр. Кини хромдиопсид от күөх өҥнөөх Саха Сирин изумруда диэн ааттанар тааһыттан уонна күлүмнүүр чөмчүүк ураты кэрэ дьүһүнүттэн, аптаах өҥүттэн ис дууһатыттан уһуктан, саҥа уобарастары айарга үрдүк иэйиини ыларын туһунан кэпсиир.
– «Айылҕа улуу уус буолан, бэйэтэ дьикти оһуордаах үйэлээх шедеврдары айан таһаарар. Киһи бу кэрэни аан бастаан сатаан көрүөхтээх уонна өйдүөхтээх. Ону тэҥэ, үрүҥ уонна кыһыл көмүс бэйэ-бэйэлэригэр маарыҥнаабат тус-туһунан тыыннаахтар. Уус киһи маастарыстыбата — ити сир күндү таастарын ураты киэптэрин уонна кистэлэҥ хаачыстыбаларын сатаан билэн, үлэтигэр таба туһаныытыгар сытар. Биллэн турар, билигин илиинэн эрэ уһанар көмүсчүттэр олус аҕыйаатылар. Үгүс эдэр маастардар 3D көмөтүнэн компьютерга эскизтаан оҥороллор. Ити үйэ хаамыытынан куһаҕана суох эрээри, компьютер оҥоһугар киһи ис дууһатын иэйиитэ, илиитин сылааһа арыый тиийбэт. Ол гынан баран, аныгы кэммит уларыйда, саҥа технологияны туһаныахха наада. Ол үрдүнэн, биһиги, урукку үйэ хатарыылаах маастардара, уус дьиҥнээх тыынын тутан, барытын бэйэбит илиибитинэн көрөн-билэн оҥорору ордук чугас диибит», — диэн Юрий Николаевич бэлиэтиир. Уус бэйэтин үлэлэригэр филигрань диэн ураты ньыманы туһанар. Бу уустук ньыманан үлэлиир маастар суоҕун кэриэтэ. Маннык оҥоһуллубут сахалыы симэх кэрэтик, сиэдэрэйдик көстөр. Филигрань — үрүҥ, кыһыл көмүһү синньигэс боробулуоха курдук тардан баран, ону эрийэн, сыһыаран, киэргэл оҥоһуллар. Ювелир кэрэ аҥардар симэхтэрин эрэ буолбакка эр дьоҥҥо анаан портсигар, зажигалка курдук олус уустуктук оҥоһуллар үлэлэри айан-тутан таһаарар.
Screenshot
Айымньылаах үлэ
Үрдүкү үөрэх кыһатын ситиһиилээхтик бүтэрбит уус бэйэтин айар суолун өрөспүүбүлүкэ улахан ювелирнай хампаанньаларыгар үлэлээн саҕалаабыта. Ол курдук, кини аатырбыт «Кудай Бахсы» муосчут-уус ураты идэтин баһылаабыта. Саха сирин сиртэн хостонор күндү тааһын уонна мааны көмүһүн уһаарар, номоххо киирбит ювелирнай промышленность историятыгар кыһыл көмүс буукубанан аата суруллубут бөдөҥ салайааччы Тарас Гаврильевич Десяткин кынаттаах кыһатыгар — «Якутзолото» холбоһукка — Юрий Николаевич айымньылаахтык үлэлээн, бэйэтин маастарыстыбатын өссө үрдүк таһымҥа таһаарбыта. Манна бэлиэтээн эттэххэ, бу хампаанньаҕа үлэлии сылдьан “Сокровища РС(Я)» пуондатыгар харалла сытар оҥоһуктарын оҥорбута.
Ону тэҥэ, Юрий Николаевич бэйэтин уһулуччу айар дьоҕурун геральдика уустук эйгэтигэр ууран, 2001 сылтан ыла үрдүк таһымнаахтык дьарыктанан кэллэ. Кини айылҕаттан айылгылаах илиитинэн үрүҥ көмүһүнэн мааны значоктары, үрдүк сыанабыллаах мэтээллэри уонна уордьаннары оҥорор. Сүүнэ ситиһиитинэн өрөспүүбүлүкэбит бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаевка анаан уһаныллыбыт Церемониальнай бэлиэ буолар. Бу үрдүк эппиэтинэстээх айымньыны кини биллиилээх уус доҕотторо Владислав Осиповы уонна Гаврил Эверстовы кытта сомоҕолоһон оҥорбута. Ол кэнниттэн уран маастар сыралаах үлэтинэн Саха сирин киэн туттуулара — «Хотугу сулус» уордьан, «Гражданская доблесть» туйгун бэлиэ, М.Е. Николаевка убаастабыл, махтал бэлиэтинэн буолбут «Во славу и на пользу республики» Бочуоттаах бэлиэ уонна улуустар баһылыктарын ураты церемониальнай бэлиэлэрин о.д.а. оҥоһуктара буолаллар.
Уус киһи айар аартыга өрүү кэҥии турар. Юрий Николаевич инникитин саҥа былааннардаах, билигин биир улахан бырайыагы олоххо киллэрэргэ үлэлии сылдьар. Кини илиитин иһиттэн тахсыбыт уус эскизтэрэ бэлэм. Бу ураты былаана ситиһиилээхтик олоххо киирэн, маастар өссө үрдүк ситиһиилэргэ дабайарыгар баҕа санаабын тириэрдэбин!
Алена ИВАНОВА.