Василий Хорсун хоодуот дьонноох-сэргэлээх хоту сир хонноҕор Абый улууһугар, Кэбэргэнэ сиригэр, кэрэ айылҕа уһуктар, кус-хаас кэлэр, бары-барыта тупсар-торолуйар кэмигэр бэс ыйын 5 күнүгэр 1970 с. Мария Григорьевна, Василий Петрович Черовтарга күүтүүлээх уол оҕонон төрөөбүтэ. Айылҕаттан кыанар сытыы-хотуу уолчаан барыны бары билиэн-көрүөн баҕата кыра эрдэҕиттэн биллибитэ.
Мин Бордоҥҥо кэлээппин кытта дьоҥҥо куруук үтүөнү баҕарар үтүө санаалаах, саҥа киһи бу дойду уутугар-буоругар түргэнник үөрэннин диэн Ирина, Василий Спиридоновтар сылаас ытыстарыгар түһэрэн ылбыттара, киэҥ киэлилэригэр кистээбиттэрэ. Соҕотох, үрдүк мэҥэ халлааҥҥа үрүҥ күн соҕотоҕун курдук, Машенька диэн таҥара табатын курдук мааны кыысчааннаах этилэр. Кыыспыт орто оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн дьоллоох Дьокуускай куоракка, урут ааттыырбытынан, кулууп үөрэҕэр үөрэнэ барбыта. Кыраһыабай кыыһы өр гымматахтара уолаттар обургулар харахтарын уотун хатаабыттара. Олортон саамай сытыылара, бастыҥнара Вася уол бастакынан инники күөҥҥэ күөрэс гына түспүтэ. Уопсайга киирэн Маша кыысчаан утуйуохтаах тимир ороно баһа суох буолан хаалбытыгар, оччоттон да сытыы булугас өйдөөх уолчаан сытар оронун баһын сулбу тардан аҕалан, кыыс ороно дьэргэс гына түһэн аан бастакы очукуоларын хомуйбута. Онтон ырыа-үҥкүү дьоно киэһэ аайы гитаранан ыллааһыннара буолара, онно көрсөн аан бастаан дуэтынан бииргэ ыллаан саҕалаан, таптал уота саҕыллан барбыта. Арай биирдэ дьонугар кыыстан кэмбиэрдээх сурук тигинээн кэллэ, эргэ таҕыстым диэн этиилээх, тахсабын дуо? эҥин диэн ыйытыы, көҥүл суох. Ол хаартыскалаах сурукпутун илдьиритэ сыһыахпытыгар диэри аахтыбыт, кыра дии сылдьыбыт оҕобут ойох буоларыттан долгуйан сүрэх сэлибирээн, эмп-томп иһиилээх эҥин. Уопсай мунньахтаан отой ойох буолара эрдэ, баран бобон кэл диэн ийэтин Ирина Васильевнаны куоракка командировкалаатыбыт. Киһибит маннык кэпсээннээх төннөн кэллэ: «Дьыала бүппүт, бииргэ олороллор. Уол сайаҕас, булугас-талыгас, саҥалаах-иҥэлээх. Сыбаайбалыыр буоллубут». Урут уолу кытта эргэ тахсар эрэ буоллахха хоонньоһуллар диэн суруллубатах кытаанах, булгу тутуһуллар сокуон баар этэ. Биһиги да онтон туораабатыбыт. Онон, 1992 с. бэс ыйын 19 күнүгэр Дьокуускай куоракка аан бастаан сахалыы таҥастаах ыал буолуу докумуонугар илии баттаан, Василий сокуонунан Спиридонов буолан мааны ыалга уол оҕо буолан, үрдүк аналы толорор бырааптанан, эбээһинэстэнэн күтүөт уол буолан киирбитэ. Урутаан эттэххэ, Василий Степанович ийэ, аҕа кынныларын чиэстээхтик көрөн-истэн, оҕолуу бүөбэйдээн, сылаас түһэҕэр төкүнүтэн тиһэх суолларыгар атааран, тиһэх дьиэлэрин-уоттарын, уус киһи сиэринэн оһуордаан-мандардаан, көрбүт эрэ кэрэхсиирин курдук, тэрийдэ. Аҥаардас бу туһугар Васяҕа сиргэ тиийэ бокулуон, махтал!
Ол күнтэн, үөрэҕи бүтэрэн кэлиэхтэриттэн, иккиэн тутуспутунан Бордоҥнооҕу «Айыллаан» кулуупка туох да атын кулууптарга холобур буолар курдук, айымньылаахтык үлэлээн-хамсаан кэллилэр. Тоҕо мин атын кулууптарга холобур буолар курдук диирбин бордоҥнор өйдүөхтэрэ суоҕун сөп. Тоҕо диэтэххэ, кинилэр сырыы аайы уратытык киэргэммит сценаны, уоту-күөһү, көстүүнү, кэнсиэри көрө үөрэммиттэр…
Мин оҕолорбун хаһан да араарбаппын, биир сыалай курдук көрөбүн. Мария, Василий наһаа үлэһит буоланнар култуура үлэһитигэр аналлаах араас ааты-суолу барытын ылыахтарын ыллылар быһыылаах. 2014 с. үс бүк үөрүүлээх этэ: «Айыллаан» социальнай- култуурнай киин Арассыыйа бэрэсидьиэнин гранын ылбыта, Мария Васильевна – Арассыыйа култууратын бастыҥ үлэһитэ, онтон Василий Степанович СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ ааты сүкпүттэрэ. Бу үрдүк ааттар, чыыннар кинилэр хайдах үлэлииллэрин туоһулара буолаллар.
Бу күндү күтүөт Василий тугу сатыырый диир ордуга дуу, тугу сатаабатый диэн ыйытар судургута дуу?! Ол курдук Василий элбэх талааннаах, айылҕа биэрдэҕинэ биэрэр да эбит, аны ол талааннара барыта олохтоохтор, дириҥнэр, олус үчүгэйдэр.
Уус Баһылай
Маһы ыллатар уус. Бэйэтэ эт илиитинэн дьонун эргэ дьиэлэрин тиэрэ тардан баран икки этээстээх дьиэни дьэндэтэн кэбиспитэ. Ол оһуорданан-ойууланан өрөспүүбүлүкэ 100 бастыҥ мас тутууларыгар киирсибитэ. Дьиэ таһыгар оҕо оонньуур былаһааккатыгар батарым буоллар бэйэм да киирэн олоруом этэ, бу кырааската дьэрэкээнэ, оһуора-мандара нарына остуоруйа дойдутун санатар. Субу үргэн сүүрүөх курдук туртастар, табалар, көтөн дайыах курдук куба сибэкки иһиттэрэ ама тугу киэргэппэт буолуохтарай?! Бу сиэдэрэй тутуулар биир оннук сиэдэрэй оһуор-ойуу олбуорунан төгүрүтүллэн тураллар. Кулууп сценатын, иһин-таһын киэргэлин этэ да барыллыбат. Спиридоновтар иккиэн өҥү-дьүһүнү олус бэркэ дьүөрэлиир буоланнар олус үчүгэйдик суруйаллар, уруһуйдууллар.
Байанайдаах Баһылай
Үрүҥ көмүс хатырыктааҕы субуйар балыксыт. Бордоҥ Бүлүү өрүс биэрэгэр турар буолан тутатына балыктаабыта Бааска бу саҥа сиргэ түргэнник олохсуйарыгар төрүөт буолбута. Дьонун-сэргэтин балыгынан толору хааччыйарын таһынан Василий кулуубун уолаттарынаан кыһыҥҥы өттүгэр туунан, тоҥон-инчэйэн бултаан, ыраастаан-астаан Сунтаарга киллэрэн атыылаан кулууптарыгар эбии дохуот киллэрээччилэр, бырааһынньыктарыгар араас сыаналаах, кэпсэлгэ сылдьар, бириистэри туруорааччылар.
Кыптый кынаттааҕы үрдүнэн аһарбат сааһыт, кусчут. Күһүн кус көҥүлэ буолла даҕаны, хаар түһүөр, өрүс кыдьымахтыар диэри уу мотуорунан сүүрдэ сылдьан эп- эмис күһүҥҥү кустары бултаан, кыһыҥҥы туманнаах күннэргэ хоргуннаах миини иһэн сырылата олорор бэйэтэ туспа кэпсээн. Бордоҥ кырдьаҕастара, ыаллара күтүөттэрин байанайыттан элбэхтэ тииспит буолуохтаахтар.
Бильярдист — Василий Степанович
Ордук кэнники кэмҥэ бильярд успуорда тыа сиригэр олус тэнийдэ. Онно бу Василий курдук бильярд фанаттарын өҥөлөрө олус улахан. Урукку өттүгэр, туох да кистэлэ, киэргэтиитэ суох, дэриэбинэ эр дьоно гарааска, хочуолунайга мустар, аһыы да утаҕы амсайар этилэр. Билигин эр дьон үлэлэрин, дьиэтээҕи түбүктэрин бүтэрээт суунан-тараанан, маанытык таҥнан кулууп дьиэҕэ мустан бильярдыыллар. Биэнсийэ, хамнас кэллэҕинэ харчы бырахсан интэриэскэ эмиэ оонньоон, ким эрэ сүүйэн үөрүү-көтүү, сэһэн-тэппэн буолаллар, биир интэриэстээхтэр өссө кулууптаахтар, пуормалаахтар. Эдэр солбуктар үүнэн иһэллэр. Бордоҥнор улууска биир күүстээх хамаандалаахтар. Сылын аайы ыытар күрэхтэһиилэригэр бириистэрин барытын бэйэтэ туруорар, булар. Наһаа үчүгэй, наадалаах бириистэри туруорар буолан кэлээччи олус элбэх буолар, сойбот чэйдээх, итии астаах буфет түүннэри үлэлиир.
Ырыаһыт, мелодист
Василий Спиридоновы билбэт өрөспүүбүлүкэҕэ киһи диэн суоҕа буолуо. Кини ханнык да улахан сцена киэргэлэ. Билигин хит буолан ыллана сылдьар «Таптыыбын» ырыалара, урут эдэр, таптал уотугар умайа сырыттаҕына суруллубута. Онтон үлэҕэ-хамнаска үтүрүттэрэн мелодия суруйара умнулла быһыытыйбыта.
Оттон бу Анал байыаннай дьайыыга бастакынан бырааттара барбыттара. Мин киэргэтэн, суруйуубун күүһүрдэн эппэппин – бу АБДь буолуоҕуттан Василий бары сонуннары сиһилии истэр, видеолары олус сирийэн көрөр, кистээн оннооҕор бэлэмнэнэр, сэмээр бэлэмнээн мин дойдубун көмүскүү барыыһыбын, бырааттарбын кытта биир кэккэҕэ турдахпына сатанар диир буолбута. Ону эн саастаах киһигин, сүрэххэр эппэрээһийэлээххин, икки кыра оҕолооххун, арай баран өлөн хааллаххына хайдах буолабыт эҥин диэн этэн көрөрүм. Ол эрээри син биир барарыгар, ордук кэргэнигэр кыра массыына ылбытыгар, дьиэҕэ сыһыары автоматическай ааннаах гараж туппутугар, ээр-сэмээр бэлэмнэнэр эбит диэн күүскэ итэҕэйбитим. Былырыын 20 сыл буолан баран АБДь тиэмэтигэр хоһоон суруйбуппар иилэ хабан ылан олус иэйиилээх мелодия суруйан ыллаабыта. Онтон быйыл «Боотур – 2» састаабыгар киирсэн 1 ый бэлэмнэнэн баран алта ыйга дуогабардаһан АБДь-га барбыта. Василийы онно саастаах диэн кэнники соҕус кирбиигэ хааллара сатаабыттарын аптамаат сүгэн инники кирбиигэ сырытта. Киһи ыксаллаах быһыыга киирдэҕинэ санаата, туттунуута барыта уларыйар. Онно тиийэн, ыллыы олорор бириэмэ отой да суох буоллар матыып бөҕө төбөтүгэр кутуллан киирэ турарыттан бэйэтэ да сөхпүтэ. Сороҕор ыксаан маннык матыыпка хоһоонно суруй диэн ыыталыы сырытта. Оннук тиэмпэнэн сэрии толоонугар, блиндаж иһигэр, миинэ эстиитэ доҕуһуоллаах 20-чэ ырыаны таһаардыбыт. Манна бааллар Аҕа дойдуну көмүскээччилэргэ аналлаах өрө күүрүүлээх, дьиэни, оҕолору ахтыы, көрсүһүү үөрүүтүн күүтэр, Ийэ дойдуга, кыайыыга эрэл-итэҕэл, махтал, таптал ырыалара. Балартан сорохторо уостан түспэт ырыалар буолуохтара диэн итэҕэйэбин.
Василий Спиридонов – патриот
Хаһан, ханна да сырыттын төрөөбүт, оҕо сааһа ааспыт Абыйын, иккис дойду оҥостубут Сунтаарын ааттарын үтүө эрэ өттүнэн ааттата сылдьар. Ийэ дойдуга ыарахан кэмнэр бүрүүкээбиттэригэр олох ис санаатыттан, (ипотекаттан эҥин күһэллэн, халыҥ харчы эҥин туһугар буолбатах) көмүскүү барда уонна онно тиийэн дьон кэннигэр сылдьыбакка, син биир инники күөҥҥэ сырытта. Бэргэн ытааччы буолан 20-чэ камикадзе дрону суулларан элбэх дьон тыынын быыһаан, махталын ылла. Сахатын норуотун итэҕэлин, култууратын өрө тутар буолан, Украина сиригэр Кэбээйиттэн сылдьар уус киһилиин, икки Спиридоновтар саха сэргэтин ойуулаан-оһуордаан, саха уолаттарын санааларын көтөҕө, күүһүрдэ турдун, саха диэн омук баар диэн биллэрэ, киэн тутта өрө күөрэччи астылар. Кэлиэхтэрин биир ый иннинэ, эйэлээх олоххо арыый үөрэнниннэр диэн тыылга таһааран үөрэтэллэр эбит. Ол бириэмэҕэ Кыайыы 80 сылын уруйдуур кэнсиэркэ кытынна, сэргэ оҥордо, туруорда. Ону сорох ситэ өйдөөбөт дьон сэриилэһэ тиийэн баран тугу гына сылдьарый диэн сыыспыттарын өйдүөхтэрэ уонна Василий Степанович курдук сахатын аатын, чиэһин куруук үрдүктүк тута сылдьар биир дойдулаахтарынан, күтүөттээхтэринэн киэн туттуохтара диэн бигэтик эрэнэбин.
Мин бу Васябын бары өттүттэн арыйа сатаатым, ол гынан баран биири отой булгу, тоһоҕолоон хатылаатахпына сатанар. Кэргэнэ Мария дьонноро күтүөттэрин түүлээх түһэҕэр төкүнүйэн, кырдьан, ыалдьан анараа дойдуга аттаммыттара. Бу тиһэх суолга атаарыы тустаахтарга олус ыарахан, уустук кэм. Өрүүнэлээх Баһылай күндү күтүөттэммиттэрин билэн сиэрдээхтик хараллыбыттара. Уонна, саамай улахан убаастабылынан кэпсиирим – үс сыллара туолуон иннинэ бүтэһик дьиэлэрин-уоттарын, уус киһи сиэринэн оһуордаан, кыыл- сүөл ыспатын курдук мындырдаан оҥорбута. Дьэ, бу буолар киһи кэргэнигэр, кини дьонугар – аймахтарыгар улахан махтала, таптала, кэриэстэбилэ, ытыктабыла.
Василий Спиридонов билиҥҥи кэмҥэ Бордоҥнооҕу «Айыллаан» СКК дириэктэрэ. Мас кулууп инньэтэх ааспыт үйэҕэ тутуллубут тутуу сытыйан-эмэҕирэн бэйэтин үйэтин моҥоото. Түһэр самыыр көҥүлүттэн курдары барар, араас иһит, омуннаан эттэххэ чааскытыгар тиийэ тоһуйуллар. Муостатын кистээн ковролинынан сабан тураллар, кутаҥнаан-дьигиҥнээн отой куталаах сиринэн хаама сылдьар курдуккун. Арыый ыйааһыннаах киһи курдары түһүөм диэн куттал, итинэн хаамыма диэн сэрэтиллэҕин. Бу СӨ саамай бастыҥ үлэһиттэрэ, АБДь кыттыылааҕа салайар Арассыыйаҕа бастыҥ үлэтинэн биллэр кулууп саҥа дьиэлэнэрэ буоллар диэн хаһыс да төгүлүн, хас сылы быһа баҕарар баҕа санаабын тириэрдэбин.
Махтал, Вася биһиэхэ күтүөт буолбуккар!
Махтал, Василий Бордоҥу туругурда тураргар!
Махтал, Василий Степанович Сунтаары, Саха сирин суон сурахтыы сылдьаргар!
Махтал, Буойун Арассыыйа албан аатын көмүскүү сылдьаргар!
Зинаида ФЕДОТОВА-Дьол Кыыма