Үрүҥ тунах ыһыахтар уйгуну-быйаҥы түстээн ааспыттарын кэннэ Сунтаар улууһун биир кэрэ миэстэтигэр “Тещин язык” диэн эриэккэс ааттаах сынньанар сиргэ Наталия Самуиловна Черепанова 65 сааһын томточчу туолар, олорон кэлбит олоҕун анааран көрө, үөрүүтүн-көтүүтүн бар дьонун кытта үллэһиннэ. Бу Наталия туох-ханнык олоҕу олорон кэлбитин, кини олоҕун холобуругар тугу көрөбүтүй?!
От-мас субу тиллээри тыҥаан, сир дойду кус-хаас саҥатынан туолан турар, дьон-норуот үлэ үөрүүтүн уруйдуур кэмигэр, ыам ыйын 2 күнүгэр, Мария Прокопьева, Самуил Евсеев диэн ыалга иккис кыыс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Эрдэ олохтон туораабыт убайа Руслан байанайдаах булчут этэ. Ол сөбүлүүр дьарыгын Наташа улахан уола Сэмэнчик удьуордаабыт. Аҕата тыҥатынан ыалдьар буолан куруук балыыһаҕа сытан тахсара, биэрэр минньигэс бирээнньиктэрин, кэмпиэттэрин кыра кыыһыгар бүтүн мөһөөччүгүнэн мунньан кэһиилиирэ, оҕотун харыстаан олох чугаһаабакка ыраахтан көрөн олорор тапталынан туолбут хараҕа, “окоом тоотойо-тоотойо” диэн таптал тыллара Наташа олоҕун устата арыаллыыллар. Эбэтэ сиэнин харыстаан ол кэһиини олох кимиэхэ да туттарбакка уокка быраҕан кыысчааны ытаталлара, көр ол курдук оҕолорун харыстыыллара. Аҕата барахсан өр бараахтаабатаҕа, кыысчаан 4 саастааҕар суох буолаахтаабыта. Ийэтэ барахсан 2 оҕотун иитээри ас астааччы (повар) буолан сарсыарда эрдэттэн куруук үлэлээн тахсар. Ол иһин Наташа эбэтигэр Лариса Прокопьеваҕа сылдьыбыта. Бу кэмҥэ дьон таптаан “Мальвина” диэн ааттыахтарыгар диэри уп-уһун хойуу суһуохтааҕа, көрбүт эрэ ымманыйан таптыах “пыш” курдук этиргэн оҕо этэ. Эбэтэ араас сиитэһинэн барыта биир быһыылаах (үөһэ өттө кокеткалаах, аллара өттө кэҥээн тэлээрэн түһэр) элбэх да ырбаахыны тигэн кэтэрдэрэ. Куруук сыыҥ соттор өрбөхтөөх (платоктаах) сылдьара, бу урукку кэмҥэ олус сэдэх көстүү этэ, үксүбүт илиибит харытынан туора сотторбут. Оннооҕор биирдэ борохуоттары көрө олордоҕуна билбэт киһитэ көтөҕөн илдьэ баран истэҕинэ «эмиш» кыыһы киһи илдьэ баран иһэр этэ диэн дьон кыыс этиргэниттэн өйдөөн көрөннөр айдаарбыттара. Онон, кинин эмиһэ абыраан турардаах. Отой кыра сааһыгар “Туллукчаан” уһуйааҥҥа сылдьыбыта. Күн бүгүн да ол уһуйаан оҕо саас кэрэ өйдөбүлэ буолан улуус биир бастыҥ үлэлээх уһуйаана буолан үлэлээн тигинии турар.
Урут Сунтаарга араас омук элбэх этэ. Тоҕо эбитэ буолла — бастакы кылааска ийэтэ улаханнык айдааран туран, УНО-нан эргитэн, үҥсүһэн нуучча кылааһыгар киллэттэрбитэ. Онон араас омугу кытта алтыспыта таайан буолуо Наталия билигин да нууччалардыы көнө судургу майгылаах. Ийэтэ иккистээн эргэ тахсан утуу-субуу 3 оҕону төрөтөн кыысчаан түбүгэ үксээбитэ, кииринньэҥ аҕата аһыы ууну да киэр аспат этэ, онон оҕо барахсан сорох түүн аанньа утуйбата. Ол үлүгэр будулҕаҥҥа халлаантан сулуһу харбаабакка, уот курдук ортотук үөрэммитэ. Ол да буоллар 8-с кылааһы бүтэрээт, ол саҕана улуу куонкурустаах тургутууну ааһан медучилищеҕа фельдшерскай-акушерскай группаҕа киирэн ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ. Бүтэрэригэр улаханнык туруорсан, олох акушер буолуом суоҕа диэн куттаан, биэлсэр эрэ диэн суруттарбыта. Бу баҕарбытын толорор, сыалламмытын ситиһэр майгытын биир көстүүтэ эбит диэн сыаналаатым. Устудьуоннуур сылларыгар оскуоланы бүтэрэн, үлэлээн кэлбит улахан кыргыттары кытта олорбута. Сарсыарда аайы икки өттүгэр туран баттаҕын өрөллөрө, баанчыктыыллара, хааһы буһаран сиэтэллэрэ, быыһыгар Сэргэлээххэ таансылаан кэлэллэрэ, киинэ көрөллөрө — устудьуон сааһын умнуллубат кэрэ өйдөбүллэрэ.
Ити курдук 1981 с. үөрэҕин бүтэрэн, ийэтигэр өйөбүл буолаары дойдутугар үлэлии кэлбитэ. Ол саҕана аҕатын 4 сылга ЛТП-га (лечебно-трудовой профилакторий) ыытаннар ийэтигэр көмө аһара наада буолбута. Бу Наталия Самуиловна бииргэ төрөөбүттэрин, аймахтарын, ыарыһахтар тустарыгар эппиэтинэстээҕин ураты көстүүтэ. Оҕо киһи эдэр саас романтиката диэн баран ханна ыыппыт сирдэригэр элэс гыныан сөп этэ. Кэлээт, миэстэ суох буолан, 1 ый санитаркалаабыта, онтон сиэстэрэ үлэтигэр көһөн күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии сылдьар. Инфекционнай отделенияҕа 14 сыл үлэлээбитэ. Онтон бу бириэмэҕэ Бордоҥҥо эдэр уолаттар сопхуос араас хочуолунайдарыгар үлэлииллэрэ. Уолаттар уһун түүҥҥү дьуһуурустубалар кэмнэригэр эдэр сиэстэрэ кыргыттарга эрийэллэрэ, төлөпүөн нөҥүө хорсуннарыгар түһэн билсиһэллэрэ. Ол түмүгэр Саҥа дьыл алыптаах түүнүгэр Бордоҥҥо ыҥыраннар илэ билсиспиттэрэ. Саҥа дьыл кэрэ киэһэтиттэн Бордоҥ биир саамай кырасыабай муодунай, ырыаһыт уола Коля Черепанов уоттаах хап-хара харахтара Наташаны абылаабыттара. Онтон икки эдэр дьон ардыгар таптал уота күлүбүрүү умайан 1987 с. алтынньы 27 күнүгэр сыбаайбалаан ньиргитэн ыал буолбуттара. Утуу-субуу ааттарын ааттатар икки уолу күн сирин көрдөрөн ийэ-аҕа буолар дьолун билбиттэрэ. Мин билигин да сөҕөбүн, Черепановтар курдук элбэх ыалдьыттаах-хоноһолоох ыаллары элбэҕи билбэппин. Эдэр буоллун, эмэн буоллун барыларыгар болҕомтолорун ууран санааларын табаллара, үөрдэллэрэ, сөхтөрөллөрө. Мин Сережкабар сибиинньэ төбөтүттэн сальтиссон оҥорбута, “пальчики оближешь” диэн сөхпүт саҥата оҕо саас умнуллубат өйдөбүлэ буола сылдьар. Наталия эр дьонун ураты муодунайдык таҥыннарааччы, кэргэнэ, уолаттара көбүс-көнө уҥуохтаах-арҕастаах, уһун, көнө атахтаах буоланнар отой манекеннар курдук этилэр.
Коля дьарыктаах буолуу киинин нөҥүө тырахтарыыс, суоппар идэлээх буолан, бастакы вахтовик буолан вахтанан үлэлии барбыта. 15 сыл тухары улахан уйуктаах “Катерпиллер”, “Камасу” массыыналарга үлэлээбит сахалартан биир бастакы суоппар диэн эрэллээхтик этэбин. Үчүгэй үлэтин иһин Удачнайга ыҥыраннар, кыбартыыра биэрэн 15 сыл олорбуттара, үлэлээбиттэрэ. Бу Удачнайга үөрүүлэрин, хомолтолорун бииргэ үллэстэр Саргы, Проня Семеновтар, Вика, Саша Еникеевтэр курдук үчүгэй доҕоттору көрсүбүттэрэ.
Төрөөбүт дойду ахтылҕанын дойдуларыттан тэйэ сылдьан күүскэ билбиттэрэ. Ол иһин олохсуйбут сирдэрин, дьиэлэрин хаалларан 15 сыл буолан баран Сунтаардарыгар төннөн кэлбиттэрэ. Онтон ыла Наталия Самуиловна харыс да халбарыйбакка тапталлаах медицинэтин эйгэтигэр үлэлиир, аҕатын өттүнэн удьуор эмчиттэр. Дьону үтүөрдэн, махтал тылын истэртэн ордук дьол суох диэн тыллаах, санаалааах 43 сыл медицинскэй ыстаастаах. Хирург буолар баҕа санаабын толорботум диэн хомойор. Бу сыралаах үлэтин түмүгүнэн үрдүк категориялаах сиэстэрэ, доруобуйа харыстабылын туйгуна, араас нэһилиэк, улуус таһымнаах наҕараадалар хаһаайкалара.
Киһи олоҕо сибэккилээх хонууну туорааһын буолбатах. Ол курдук, бу сирдээҕи олоҕор Наташа элбэх сүтүгү, олох ыар охсууларын ылбыта. Ол курдук, чугас аймахтары, тапталлаах оҕотун, кэргэнин сүтэрии курдук киһи өстөөҕөр да баҕарбат ыар аһыыларын, ыарыһах соҕотох балтын, кини оҕолорун иитиһэр, эмтиир, олох салҕанарыгар охсуһуу туһугар тулуйбута. Туох да кистэлэ, киэргэтиитэ суох Коля аһыы утаҕы амсайар этэ. Наташа ону ыраас тапталлаах, олоххо тардыһыылаах, эрэллээх буолан Колятын ыарахан ыарыыга ыалдьыбытын кэннэ оҕолуу харайан тиһэх суолугар тэрийэн атаарбыта.
Наташа үчүгэйи өйдөөн көрөр, кэрэни кэрэхсиир буолан араас ураты дьарыктардаах. Ол курдук, олус үчүгэйдик баайар, хоруоҥкалыыр, сахалыы харысхаллары, айылҕа кэрэ көстүүлэрин мозаикалыыр, сканворд таайар, өй эрчиллиилэрин оҥорор. Дьүөгэлэрин мунньан бэйэтэ тугу сатыырыгар маастар кылаастары тэрийэн үөрэтэр үтүө дьарыктаах. Быйыл элбэх сатабыллаах иистэнэр массыына ылыммыта, онон иннибитигэр өссө туох күүтэрэ биллибэт. Доруобуйатыгар болҕомто ууран иҥэмтиэлээх аһылыктары аһыыр, битэмииннэри, БАДтары иһэр.
Наталия Самуиловна айылҕаны, үүнүү-тыллыы аргыһа күөх өҥү сөбүлүүр, хараҥаны – санаа тууйуллуутун, хараны, арыгыны, айдааны отой сөбүлээбэт. Олорон кэлбит олоҕор Колятын бииргэ төрөөбүттэригэр, балтыгар Светаҕа, иккис ийэтигэр – Колятын ийэтигэр Анастасия Омуковаҕа олоҕун уйгутун киэргэтэллэригэр, өйөбүл, дурда-хахха буолалларыгар куруутун махтанар.
Быйыл, куруук өйөбүл буолар бииргэ төрөөбүт балтынаан Светалыын, отунан-маһынан баай тиэргэннээх 2 этээстээх дьиэ курдук дьиэни атыыластылар. Бу дьиэтигэр кырдьар кэрэ кэмин көрсө сиэн оҕо минньигэс сытын ылан холкутук, ыалдьыбакка олоруон баҕарабын!
Дьүөгэм Наталия, олоххо улахан тапталынан, махталынан, тулалыыр дьоҥҥор куруук суһал көмө буолар аналгынан сири-дойдуну өр кэмнэргэ симээ!
Зинаида ФЕДОТОВА- Дьол Кыыма