Ханнык баҕарар кэмҥэ суол – олох хорук тымыра, хоту-соҕуруу, илин-арҕаа сыыйылла тыргыллан төһөлөөх олох сүрүн олуктара ууруллалларыгар улахан суолталаммыта буолуой?!
1987 сыллаахха мин үөрэхпин бүтэрэн “Бордоҥ” сопхуоска үлэлии кэлэрбэр суол саллыыта диэн манна баар этэ. Күлүү-элэк буолан хаалбыт “бырыы да бадараан, кыыннаах быһах бэтэрээл” диэн этиллэринии, кыратык самыыр түстэ да, ооҕуй оҕус батыллар бадараана буолааччы. “Тише едешь, дальше будешь” диэн дэбииһинэн айанныыр сопхуос биир бастыҥ суоппара Андрей Игнатьевтыын Бүлүү эбэ кытылынан, чай таас үрдүнэн, иҥнэри суолунан, Бордоҥтон ыйылыыр эрдэ аттанан, иҥиириҥ тардыар диэри кыҥнары олорон айаннаан Сунтаарга кэлэҕин. Оннук тиэмпэнэн аны ала түүн дьиэҕин булаҕын. Оннооҕор Леня Омуков курдук ас суоппар массыыната “Элгээн” түгэҕинээҕи иҥнэл-таҥнал суолга түҥнэстэр этэ. Ойуур быыһынан маһы солуу-солуу айанныыр түгэннэрбит эмиэ баар буолааччылар. Мин маны тоҕо кэпсиибиний? Билигин Сунтаар суола өрөспүүбүлүкэҕэ биир саамай үчүгэйдэрэ, “ыт төбөтө төкүнүйэр”, “ыстакааннаах уу дьалкыйбат” сунтаардар суоллара дуо диэн дэлэҕэ сураҕырыахпыт дуо?! “Айан суол” тэрилтэ туруу үлэһиттэригэр ахсаабат айхал. Онтон бу барыта бастаан хайдах саҕаламмытай? Бу суол оҥоһуллуутугар бэйэтин кылаатын киллэрсибит, ол дьалхааннаах сыллар биир бөдөҥ тэрилтэтин салайааччыта, бэйэтин кэмигэр тус бэйэтин олоҕун да хаарыйыах курдук суолталаах дьайыылары оҥорбут Виталий Семенов тус ахтыытын хайдах баарынан билиһиннэриэм:
«Ааспыт сыл ахсынньытыгар сопхуостар күүстэринэн Уһун Күөл, Маар Күөл, Дьаархан, Тэҥкэ нэһилиэктэригэр диэри кыһыннары-сайыннары сылдьар суоллары оҥорон киллэрии оруобуна 35 сылын туолла. Ити суоллары сэбиэскэй былаас бүтэһик сылларыгар биир кумааҕы докумуона суох, биир да солкуобай бюджет харчыта ороскуоттаммакка сопхуостар бэйэлэрин күүстэринэн, этэргэ дылы “партизанскай” ньыманан оҥорбуттара.
Оччолорго мин, Семенов Виталий Кононович, диэн төрүт Сунтаар киһитэ Сунтаар оройуонун лесхоһун дириэктэринэн үлэлиир этим. Онон суол хайдах балаһыанньаҕа тутуллубутун билэр буолан бу кэпсээн эрэбин. Урут да, билигин да оройуон ( улуус) сирин-уотун , оттуур ходуһалартан атын ойуурдаах сирдэри барытын лесхоз дьаһайан, хонтуруоллаан үлэни ыытара. Сэбиэскэй кэм саҕана сопхуостар сүөһү иитиитинэн дьарыктанар буоланнар оттуур ходуһалары эрэ бас билэллэрэ. Суоллары оҥорооһун кинилэр эбээһинэстэригэр киирбэт этэ. Ол эрээри 1989 сыл сааһыгар, муус устарга, “Бордоҥ” уонна “Тойбохой” сопхуостар дириэктэрдэрэ Петр Степанов уонна Егор Давыдов бэйэбит нэһилиэктэрбитигэр, сайылыктарбытыгар суол оҥоруохпутун баҕарабыт диэн миэхэ көрдөһүү-этии киллэрбиттэригэр, дойдуга иэрэҥ-саараҥ, туруга суох кэм кэлэн иһэрин билэр буолан, государственнай тэрилтэлэр кыахтарын туһанан нэһилиэктэр суолларын оҥорторор баҕаттан, оччотооҕу сэбиэскэй сокуоннар ирдэбиллэрин кэһэн туран, дойдум дьонугар үчүгэй суолланыахтарын баҕаран, суол оҥостоллоругар көҥүл биэрбитим.
Инньэ гынан 1989-1990 сс. ити нэһилиэктэргэ диэри 150 км суол оҥоһуллан, уопсайа алта нэһилиэк – Тойбохой, Уһун Күөл, Дьаархан, Маар Күөл, Бордоҥ, Тэҥкэ сылы эргиччи сылдьар үчүгэй, үрдүк суолламмыттара. Онтон 1991 сылга Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ, ону кытта сопхуостар суох буолбуттара.
Ити оҥоһуллубут суоллар билиҥҥи харчынан сметнэй сыаналара 75 миллиард солкуобайга тэҥнэһэн тураллар. Билигин итинник үбү, улуус иһинээҕи суолларга федерация да, өрөспүүбүлүкэ да бюджета биэрбэтэ чуолкай. Ол кэмҥэ кытаанах быһаарыныы ылымматаҕым буоллар, билигин да ити нэһилиэктэр суоллара суох буолуо этилэр. Урут да, билигин да суол оҥоһулларыгар, сокуон ирдэбилинэн, бырайыактыыр-тутар симиэтэ оҥоһуллар, ол түмүгүнэн оччолорго 1 уонна 3 группа ойуур сирдэрин государственнай ойуур фондатыттан олохтоох бас билиигэ биэрэргэ РСФСР Миниистэрдэрин Сэбиэтин уурааҕа тахсыахтааҕа. Ити докумуоннары барытын толорууга, үлэҕэ киллэриигэ кырата 4-5 сыл барыахтааҕа. Ону күүтэ сырыттахха сопхуостар үп-харчы өттүнэн мөлтөөн, улуу уларыйыылар буоланнар суол нэһилиэктэргэ оҥоһуллубакка хаалыахтара диэммин, биир үксүн ол иһин суол оҥороллорун көҥүллээбитим. Ити сокуону кэһэн туран көҥүллээбиппин тустаах органнар билбиттэрэ буоллар, миигин уонунан сылларга хаайыыга ыытыа этилэр. Аҥаардас маһы туһаныыга көрүллэр попеннай төлөбүрү государственнай бюджетка, оччотооҕу 100 тыһыынча сэбиэскэй солкуобайы түһэрбэтэҕим иһин сууттуо этилэр. Мин көҥүллээн оҥорторбут суолларым олоххо киирэннэр Сунтаар улууһа өрөспүүбүлүкэҕэ 100 % суоллаах соҕотох улуус буолар. Бу кэлин санаатахха бэйэм сөпкө көҥүллээбит эбиппин диэн түмүккэ кэлэбин. Оҥоһуллубут суоллар үйэлэргэ Сунтаар дьонугар-сэргэтигэр сулууспалыахтара , мэлдьитин сэбиэскэй кэми санатан, оччотооҕу норуот туһугар үлэлээбит сэбиэскэй салайааччылары саната туруохтара. Өссө олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар тэрилтэҕэ экономистыы сылдьан, олус ыарахан үлэлээх кочегардар, хамнастара олус кыратын иһин улаханнык туруулаһан туруорсан, Саха сирин ОДьКХ 20 тыһыынча үлэһитин хамнаһын 2 бүк үрдэппитим, онон төһө кыалларынан сахам дьонугар көмөлөһөн кэллим» диэн кырдьаҕас салайааччы кэпсээнин түмүктээтэ.
Билигин Сунтаар -Бордоҥ икки ардыгар чааһы кыайбатынан сыыйылыннара сылдьаҕын. Урукку суол саллыытын биир өссө маннык түгэнинэн санатан ааһыам. Күһүн аайы сайыны быһа торолуйбут ньирэйдэри субай сүөһү кыстыгар Бордоҥтон Тэҥкэҕэ үүрэр этибит, суол ортотугар Куруҥ Балаҕаҥҥа ньирэйдиин – киһилиин сынньанан, хонон ааһар этибит. Быстыбыт, ырбыт ороһу ньирэйдэри бадараана, уута бэрт буолан тимир ньалба сыарҕаларга тиэйэрбит. Арыый да хаппыт буор суолга тимир чиҥии хаппыт буору кытта аалсан буруолаан тахсан ньирэйдэрбит буһа сыһаллара, хата бадарааҥҥа ДТ тыраахтар барахсан ньылбы соһоро.
Виталий Кононович кимтэн кииннээҕин умнубакка сахатын хаанын өрө тутан сурукка киирэр аатыгар эбии дьаралык гынан төрүттэрин Мундухаан диэн ааттарын көмүскэл -харысхал гынан илдьэ сылдьарын сэргээтим.
Урукку уолаттар аармыйаҕа баҕаран туран сулууспалыыллара, куота-саһа сатааһын суох буолааччы. Ол да курдук Виталий уолчаан 1975 сыл сааһыгар аармыйаҕа сулууспалыы барбыт. Онно ыам ыйыгар, уу-хаар саамай үгэнигэр Бордоҥтон Сунтаарга диэри 4 көс сири эрэһиинэ саппыкынан бадарааны кэһэн иһэн суол суолтатын үчүгэйдик өйдөөбүтэ уустук быһаарыныы ыларыгар олук буолбут буолуохтаах.
Ааспыт сылларга оҥоһуллубут үтүө дьыалалар ааспат үтүө өйдөбүл буолан махталынан ахтылла турдуннар!
Зинаида ФЕДОТОВА-Дьол Кыыма