Сылын аайы Дьокуускай куоракка ыытыллар «Сыл бастыҥ ииттээччитэ» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус Саха сирин араас улуустарыттан бастыҥ иитээччилэри түмэ тардар. Иитээччилэр хас да сыл мунньуммут киэҥ билиилэрин, сатабылларын тарҕатар, итиэннэ идэ таһымын үрдэтэр куонкуруска быйыл 25 буолан кытыннылар. Кинилэр ортолоругар биһиги улуустан Сунтаардааҕы 7-с нүөмэрдээх «Солнышко» уһуйаан иитээччитэ Туйаара Васильева ситиһиилээхтик кыттан, аны күһүн Арассыыйатааҕы түһүмэххэ улуус, өрөспүүбүлүкэ чиэһин көмүскүү Липецк куоракка барыахтаах. Онон сиэттэрэн, тоҕоостоох кэмҥэ ааҕааччыларбытыгар кини туһунан киэҥник сырдатыахпытын баҕарабыт.
Туйаара Геннадиевна Сунтаар Элгээйититтэн төрүттээх. Поповтар дьиэ кэргэҥҥэ үһүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Элгээйи орто оскуолатын 2010 с. бүтэрэн, ХИФУ-га Тыл уонна култуура институтугар үөрэнэн культуролог идэтин баһылаабыта. Үөрэҕин бүтэрээт куорат уһуйааныгар эбии үөрэхтээһин педагогунан үлэтин саҕалаабыта. Ити кэмҥэ 2016 с. кэтэхтэн иитээччи идэтигэр үөрэнэн, күн бүгүҥҥэ диэри талан ылбыт идэтинэн айымньылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар.
«Куоракка икки сыл үлэлээн баран, оскуола тэрилтэтигэр холонон көрөр баҕаттан Таатта улууһугар Ытык-Күөл 1-кы нүөмэрдээх оскуолатыгар педагог тэрийээччинэн биир сыл үлэлээбитим. Онтон 2018 сылтан Уус-Таатта нэһилиэгэр тиийэн оскуолаҕа иитэр-үөрэтэр үлэҕэ дириэктэр солбуйааччытынан түөрт сыл үлэлээбитим. 2021с. Сунтаарга олоҕум аргыһын көрсөн дойдубар көһөн кэлбитим. Көһөн кэлээт билигин үлэлии сылдьар «Солнышко» уһуйааҥҥа улахан бөлөх оҕолоругар иитээччинэн киирбитим. Бу кэлэр үөрэх дьылыгар этэҥҥэ үлэлээбитим алтыс сыла буолар», – диэн Туйаара Васильева иитээччи идэтигэр хаһан, хайдах кэлбитин туһунан кэпсээн саҕалыыр.
Үлэ уонна күрэх өттүгэр быйыл табыгастаах сыл
— Туйаара, быйыл 17-с төгүлүн ыытыллыбыт «Сыл бастыҥ ииттээччитэ –2026» куонкуруска кылаан кыайыылаах кэннэ иккис миэстэни ылары ситистиҥ. Сыралаах үлэ, халыҥ хамаанда улахан ситиһиитэ буолар диэн сыаналыыбын. Бу туһунан кэпсии түспэккин ээ.
– Уопсайынан ылан көрдөххө, бу сыл тус бэйэбэр үлэ уонна күрэх өттүнэн олох табыгастаах сылым буолла (үстэ силлиир). Ол курдук, ити үөһэ этэн аһарбытыҥ курдук, улахан таһымнаах өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска бэйэм улууһум чиэһин ситиһиилээхтик көмүскээн кэлбиппиттэн олуһун үөрэбин. Маннык таһымнаах күрэххэ сүрүнэ – күүстээх хамаанда буолар. Биһиги уһуйааҥҥа киэҥ билиилээх, уопуттаах ииттээччилэр, педагогтар баар буоланнар, бу күрэххэ үрдүк ситиһиилэннибит. Түгэнинэн туһанан, уһуйааным салайааччыларыгар, бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрбэр, чуолаан, Ирина Даниловнаҕа, Анастасия Ивановнаҕа уонна Марианна Владимировнаҕа улахан махталбын этиэм этэ. Күрэс кэмигэр түөрт күн устата иннибэр-кэннибэр түһэн, кыһаллан, куонкурус хас биирдии түһүмэҕин бэлэмнэһэн күүстээх үлэни оҥордубут. Маны сэргэ эрдэ улуус таһымыгар ыытыллыбыт «Педагогтар дуэттара» күрэскэ эмиэ бастаан турардаахпыт. Марианна Пустолякова аҕа сүбэһит, мин эдэр педагог быһыытынан кыттыбыппыт.
Түөрт күн устата күүстээх тургутуу
–Дьэ, төһө долгуйбуккунуй? «Сыл бастыҥ ииттээччитэ –2026» куонкурус хайдах ааспытай?
– Бастакы түһүмэххэ 25 киһиттэн 10 кыттааччыны сыыйаннар 15 эрэ буолан хаалбыппыт. Ол курдук бу түһүмэххэ куорат уһуйааннарын оҕолоругар аһаҕас дьарык ыыппыппыт. Дьарык буолуо биир күн баарына сэрэбиэй быһыытынан тиэмэлэри биэртэлээбиттэрэ. Онно түүннэри утуйбаккабыт эрэ бэлэмнэммиппит. Иккис түһүмэххэ хата, эрдэттэн бэлэмнээх тиийэн төрөппүт мунньаҕын оҥорбуппут. 1-кы 2-с түһүмэҕи этэҥҥэ ааһан аны, түмүк тахсарын күүттүбүт. Долгуйуу баар этэ гынан баран, тоҕо эрэ испэр эрэл кыыма кытыастар этэ. 15 иһигэр киирбит лауреаттары маҥнай саамай үрдүк бааллаахтары ааттаан саҕалаабыттара. Биир эр киһилээх этибит, кинини бастаан ааттаатылар. Онтон мин ааппын ааттаатылар. Үөрүү-көтүү, ыһыы-хаһыы бөҕө буоллубут.
Аны, сарсыҥҥы күнүгэр бу 15 кыттааччы буолан маастар-кылааска уонна брифиҥҥэ кытынныбыт. Маастар-кылааска эрдэ бэлэмнээн илдьэ барбыт үлэҕин көмүскүүгүн. Боппуруоска эппиэттииргэ син биир нууччалыы саҥа ирдэнэр. Нуччалыы бэйэм санаабын сааһылаабаккабын, сорох ыйытыыларга ыарырҕаппытым. «Оҕо тылын сайыннарыы» диэн тиэмэҕэ ыыппытым. Билиҥҥи кэмҥэ саамай сытыытык турар кыһалҕа буолан олус элбэх боппуруос биэрбиттэрэ.
Эбиэт кэннэ брифинг буолбута. Манна кэлбит ыалдьыттар, төрөппүттэр, СМИ үлэһиттэрэ о.д.а. бэйэлэрин боппуруостарын биэрбиттэрэ.
Саамай долгутуулаах түгэнинэн – финалга тахсыы буолбута. 15 кыттааччыттан 5 эрэ киһини сүүмэрдээн: Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Ленскэй, Нам кыргыттарын уонна миигин талбыттара. Бастыҥнар ортолоругар киирбиппин билэн үөрүү бөҕө буоллубут, кыайбыт курдук сананныбыт. Кырдьыгынан, түөрт күн устата олох күүстээх туругутууну ааспыппыт. Бу конкуруска бары олус интэриэһинэй, үчүгэй кыттааччылар кыттыбыттарын бэлиэтии көрдүм. Саҥа билсэн-көрсөн, санаа атастаһан доҕордостубут. Уонна бу күрэскэ дьон өйөбүлүн ыллаххына, бэйэҕэр эрэлиҥ өссө үрдүүр эбит. Кыттааччылар кэлэ-кэлэ олус үчүгэйдик кытынныҥ, кэпсээтиҥ, нууччалыы олус үчүгэйдик холкутук саҥарар-иҥэрэр эбиккин диэтэхтэрин аайы, мин хайдах эрэ өссө кынаттанар курдук буолбутум. Итинник кыратык да санааҕын көтөҕөллөрө олус үчүгэй. Онон киһиэхэ кыра да наада эбит.
Хара маҥнайгыттан сахалыы сиэри-туому тутуһуу
– Күрэх саҕаланыаҕыттан сахалыы үгэһи, сиэри-туому тутуһан Ирина Даниловна астаабыт алаадьытынан сирбитин-уоппутун аһаппыппыт. Уһуйаан иннигэр буоллун, ИРОиПК дьиэтин таһыгар ууран айыылартан көрдөһөн, махтанан сылдьыбыппыт. Бүтэһик күммэр ИРОиПк иннигэр үүнэн турар маска алаадьыбын уура турдахпына, нуучча дьээдьэтэ ааһан иһэн: «У богов просишь да?» – диир, ону «да» диибин «проси-проси боги всегда помогают», – диэн олус үчүгэйдик этэн ааспыта.
Бүтэһик түһүмэххэ идэҥ уонна үлэлиир методикаҥ туһунан блиц-турнир боппуруостарыгар эппиэттээбиппит. Ол тухары долгуйуу син-биир баар этэ. Тэрийээччилэр Москваттан биологическай наука хандьыдаатын, педагогическай наука дуоктарын Н.А. Рыжованы ыҥырыылаах ыалдьытынан ыҥырбыттар этэ. Кини бэлэмнээбит боппуруостара олус үчүгэй этилэр. Бэйэҥ үлэлии сылдьар идэҕэр көрсөр араас ситуациялар тустарынан буолан, чэпчэки кэпсэтии тахсыбыта. Олорон эрэ хас биирдиибит илиибитин ууна-ууна кини боппуруостарыгар эппиэттээбиппит. Бүтэһигэр Наталья Рыжова: “оҕобун эйиэхэ биэриэм, иитээччинэн эйигин талыам этэ”, — диэбитигэр миэхэ хайҕабыл курдук иһиллибитэ. Куонкурус түмүгүнэн 2 миэстэни ылары ситиспиппинэн олуһун үөрэбин. Күһүн Липецк куоракка буолуохтаах күрэспит «Лучший учитель родного языка и литературы» диэн ааттаах, быйыл саҥа 4-с төгүлүн ыытыллар. Дойду хас биирдии эрэгийиэниттэн учууталлар да, иитээччилэр да кэлэн тус-туһунан кытталлар. Онон, бу сайыны быһа биһиги үлэбит тохтообот, күүскэ бэлэмнэнэбит.
–Түмүккэ, эн санааҕар иитээччи хайдах буолуохтааҕый?
– Бастатан туран иитээччи оҕоҕо эрэллээх доҕор буолуохтаах. Оҕо биһиэхэ арылыннаҕына эрэ, биһиги кинини үчүгэйдик билэбит буоллаҕа. Тугу интэриэһиргиирин, тугу баҕарарын. Иккиһинэн төрөппүтү кытары үчүгэй сыһыан баар буолуохтаах. Иитээччи аһаҕас, эппиэтинэстээх буолуохтаах уонна саамай сүрүнэ оҕону таптыахтаах. Олох кыраларыттан иитэн-такайан таһаарбыт оҕолорум миигин үөрэ-көтө көрсөллөр. Кинилэр ситиһиилэрин, бастакы хараҥаччыларым оскуолаҕа этэҥҥэ үөрэнэ сылдьалларын көрөн, сөптөөх идэни талбыт эбиппин дэнэбин.
Елизавета ТИТОВА