Тойбохой нэһилиэгэр баар оҕо дьиэтэ өссө 1940 с. тэриллибитэ. Онон, өрөспүүбүлүкэ кырдьаҕас тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ буолар. Аан маҥнай тэриллэрин саҕана, сэрии ыар сылларыгар тулаайах хаалбыт 30 оҕо бу дьиэҕэ иитиллэн киһи-хара буолан тахсыбыта. Бастакы дириэктэринэн Семен Гаврильевич Кривошапкин үлэлээбитэ. Оччолорго ынах сүөһү иитэн, оҕуруот аһын олордон, подсобнай хаһаайыстыба тэринэн олорбуттара. Ити кэмтэн ыла, элбэх көлүөнэ сарсыҥҥы күҥҥэ эрэллээх, үтүөҕэ-сырдыкка иитиллэн-такайыллан таҕыстаҕа. Ааспыт нэдиэлэҕэ тэрилтэ үлэтин, инники соруктарын билсэ Тойбохой нэһилиэгэр тахсан киирдибит.
Билигин тэрилтэ маҥнайгы дириэктэр С.Г. Кривошапкин аатын сүгэн, «Дьиэ кэргэҥҥэ иитиигэ көмөнү оҥорор киин» диэн ааттанан үлэлии-хамсыы турар. Өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан ыарахан балаһыанньаҕа түбэспит, көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕолору ылан сүрүн көмөнү оҥороллор. Биһиги кииҥҥэ тиийээппитин кытары үлэһиттэр көрсөн, оҕолору кытары билсиһиннэрэн, туох-хайдах тэринэн үлэлии олороллорун кэпсээтилэр.
Ол курдук, иитиллээччилэри түөрт дьиэнэн (куорпуһунан) олохсуталлар. Киин үлэһиттэрэ этэллэринэн, бииргэ төрөөбүт оҕолору биир дьиэҕэ олордо сатыыллар эбит. Күн бүгүн манна, икки куорпуһунан 18 иитиллээччи баар. Олор истэригэр 18 саастарын туола илик 3 устудьуон үөрэхтэриттэн сайыҥҥы сынньалаҥнарыгар кэлэ сылдьаллар. Бары биир дьиэ кэргэн оҕолорун курдук бэйэ-бэйэлэригэр олус истиҥ сыһыаннаахтарын, эйэлээхтэрин бэлиэтии көрдүм. Күн устата араас дьарыкка уһуйуллан элбэххэ үөрэнэллэр, ыытыллар тэрээһиннэргэ, араас таһымнаах күрэхтэргэ кыттан үгүс ситиһиилэнэллэр эбит. Сайын үтүөтүгэр оҕуруот аһын арааһын үүннэрэллэр. Аҕыйах сыллааҕыта, улуус дьаһалтатын көмөтүнэн бэйэ теплицаланан уонна уу кутар улахан иһиттэнэн оҕурсу, помидор өлгөм үүнүүтүн ылан битэмииннээх аһынан аһыыллар.
Оҕолор олоххо толору бэлэмнээх буолалларын туһугар, көччөх гына көтүтэн таһаарарга хас биирдии үлэһит, үлэ кэлэктиибэ бүттүүнэ дьулуһар. Сайын аайы оҕолору араас лааҕырдарынан сырытыннараллар. Холобур, бу күннэргэ 12 иитиллээччи АЛРОСА хампаанньа босхо көрөр путевкатынан «Орленок» лааҕырга барыахтаахтар. Бөдөҥ хампаанньа сылын аайы 10-тан тахса путевканы босхо көрөрө үтүө үгэскэ кубулуйда диэн үлэһиттэр үөрэ кэпсииллэр. Ол эрээри, хас биирдии оҕоҕо айан ороскуотун Киин бэйэтэ уйунар буолан, харчы өттүгэр кэккэ уустуктары көрсөллөрүн этинэллэр. Ол иһин успуонсар көрдөөн үгүстүк сүүрэллэр-көтөллөр.
Тыыннаах төрөппүттэрдээх сылдьан эбэтэр олох очуругар оҕустаран тулаайах хаалбыт, ийэ-аҕа тапталын билбэтэх оҕолору көрөн, ама, хайа киһи санаата хараастыбат, сүрэҕэ-быара ыалдьыбат буолуоҕай? Маннык кэмҥэ үтүө көмөһүттэр илиилэрин утары ууналларыттан киһи эрэ үөрэр. Тина Куприянова 2020 с. саҕалаан Кииҥҥэ уонна иитиллээччилэргэ аһынан-таҥаһынан, харчынан куруук көмө буолар. Бу сырыыга сылаас бэрэски илдьэ барбытын, оҕолор барахсаттар астына-астына сиэтилэр.
Дьиэ кэргэҥҥэ ийэ, аҕа тапталын билбит оҕо – олоххо саамай дьоллоох киһи буолар диэн санаанан салайтаран, оҕолор төрөппүт ийэлэригэр, аҕаларыгар төннөллөрүн туһугар туспа улахан үлэни ыыталлар эбит. Ону тэҥэ хас биирдии тулаайах оҕо толору дьиэ кэргэҥҥэ улаатарын туһугар кыһаналлар.
«Биһиги оҕолору ыалга иитэ биэрэр сыаллаах үлэлии олоробут. Ол курдук, Кииммит иһинэн «Школа приемных родителей» диэн бырагыраама үлэлиир. Манна анал идэлээх 4 исписэлиистээхпит. Кинилэр оҕо иитэ ылыан баҕалаах дьону үөрэтэллэр. Сүбэ-ама биэрэн көмөлөһөллөр. Үөрэх ааспыттарын кэннэ туоһу сурук туттараллар. Билигин оҕолору «приемнай» уонна «гостевой» дьиэ кэргэн курдук ылыахтарын сөп. «Гостевой» дьиэ кэргэн «приемнай»-тан уратыта диэн кылгас кэмнээх буолар. Маннык дьаһаныы — оҕо дьиэ кэргэҥҥэ олорон адаптация барарыгар олус туһалыыр. Холобур, сайыҥҥы өттүгэр биһиги иитиллээччилэрбит ыалга баран окко көмөлөһөөччүлэр. Дьиэ кэргэҥҥэ иитииллэн олус астынан кэлэллэр. Бу бырагыраамабытынан оҕолору илдьэ Ленскэйгэ, Мииринэйгэ тиийэ баран кэлбиппит. Ону тэҥэ Сунтаар нэһилиэктэригэр барытыгар кэриэтэ сылдьыбыппыт. Былаан быһыытынан Ньурбаҕа, Үөһээ Бүлүүгэ бара сылдьыахпытын баҕарабыт. Былырыын 11 оҕону, быйыл 3 оҕону ыалга ииттэрэ биэрдибит. Өссө да оҕо иитэ ылыан баҕалаахтар син бааллар. Онон биһиги иитиллээччилэрбит ийэ, аҕа сылаас тапталын билиэхтэрэ диэн үөрэбит эрэ. Маны таһынан, икки төрөппүтү кытта төттөрү оҕолорун ылалларын курдук үлэлэһэ сылдьабыт. Мантан олорон атын да сиргэ төрөппүттэр үлэ, дьиэ булалларын курдук эмиэ көмөлөһөбүт», – диэн бу салааны сүрүннүүр исписэлиис Людмила Хомподоева кэпсээтэ.
Кэнники үс сылга Киин тэлгэһэтин тупсарыыга элбэх үлэни ыыта сылдьаллар. Былырыын норуот көмөтүнэн уонна бэйэлэрин күүстэринэн араас сылларга үлэлээн ааспыт Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэригэр анаан аллея оҥорбуттара. Оттон быйыл Киин историятын кэпсиир искибиэр-былаһаакка оҥоһулла турар. Үлэһиттэр этэллэринэн, искибиэргэ Аал Луук мас баар буолуохтаах. Бу маска ыалга иитиллэ барар уонна оскуоланы бүтэрээччи оҕолор хас биирдиилэрэ иитиллэн тахсыбыт көмүс ньээкэ уйаларыгар махтанан, алтан чуораан ыйыахтаахтар. Маны тэҥэ анал байыаннай дьайыыга сылдьан олохторун толук уурбут иитиллээччилэрин сырдык ааттарыгар пааматынньык оҥоһулла сылдьар. Билиҥҥи туругунан искибиэр-былаһаакка сиригэр «Сунтаравтодор» тэрилтэ көмөтүнэн буор кутуллан, тэлгэнэ сытар. Ону тэҥэ «Авторитет» тэрилтэ уу харчынан 50 тыһ. солк. биэрбитинэн бетономешалка ылынан үлэлэтэ сылдьаллар. Өссө да искибиэргэ оҥоһуллар элбэх. Биллэн турар, үп-харчы тиийбэтэ үлэни атахтыыр. Онон, Киин үлэһиттэрэ искибиэр силигин ситэригэр биир дойдулаахтарыттан, улуус, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторуттан ким төһөнү кыайарынан көмө буоларгытыгар көрдөһөллөр.
Бу иннигэр дириэктэринэн айымньылаахтык үлэлии сылдьыбыт Людмила Васильевна Леонтьеваны үлэһиттэр олус истиҥник ахталларын, суохтуулларын этэллэр. Хомойуох иһин, Людмила Васильевна бу саас эмискэ олохтон туораабыта барыларыгар да кэриэтэ соһуччута бэрт буолла…
Билигин кини үлэтин дириэктэр эбээһинэһин толорооччу Анна Владимировна Уарова салҕаан үлэлии сылдьар.
«Салайааччыбыт үс сыл иһигэр кэлэктиибин олус үчүгэйдик салайан кэлбитэ. Төһө эмэ эдэрин иһин, тэрилтэбит иһин-таһын тупсарыыга сүҥкэн үлэни оҥорон, хаалларан барда. Үлэһиттэргэ, оҕолорго ураты болҕомтолоох сыһыаннааҕа. Биир тылынан, бэрээдэги олохтообута. Кини олохтообут бэрээдэгин күн баччаҕа диэри тута сылдьабыт. Искибиэри Людмилабыт баарыгар саҕалаабыппыт. Онон, кини тэрийбит хамаандатынан хайаан да тиһэҕэр диэри оҥорон бүтэриэхпит. Искибиэр кини аатынан буолуоҕа, ону тэҥэ сырдык аатын үйэтитэр сыаллаах киниэхэ анаан ыскаамыйа оҥоһулла сылдьар. Харчы өттүгэр кэлэн баҕа санаабыт, үлэбит-хамнаспыт иҥнэн хаалар. Ол иһин бэйэбит күүспүтүнэн кэнсиэр тэрийэн уонна успуонсардары булууга эмиэ үлэ ыыта сылдьабыт», — диэн дириэктэр эбээһинэһин толорооччу Анна Уарова кэпсиир.
Искибиэр-былаһааккаҕа көмө туһунан сиһилии бу нүөмэртэн билсиэххэ сөп: 8914-114-00-82, Сахайаана Егорова, профком бэрэссэдээтэлэ.
Елизавета ТИТОВА