“Куорат тупсаҕай эйгэтин оҥоруу” диэн национальнай бырайыак иитинэн барар “Олох инфраструктурата” федеральнай бырайыакка Бүтүн Арассыыйатааҕы куоластааһыҥҥа Сунтаартан “Экологтар искибиэрдэрэ” бастаан, 2023 с. биир тупсаҕай бырайыак олоххо киирбитэ. Уопсайынан бу бырайыак көмөтүнэн улуустарга киһи кэрэхсиир көрөр тутуулара, сынньанар сирдэрэ баар буоллулар.
Сунтаар килбэйэр киинигэр бу бырагырааманан экологтар искибиэрдэрэ тутуллан дьон сынньанар усулуобуйата тэриллэн, олохтоохтор үөрүүлэрэ үгүс. Бу искибиэр дьиэ кэргэнинэн, оҕолор, ыччат дьон сөбүлээн мустар, сынньанар сиригэр кубулуйда.
Биир сайыҥҥы ылааҥҥы күн “Сунтаар сонуннарын” бөлөҕө искибиэргэ тиийэ сырыттыбыт, дьон санаатын хомуйдубут.
Искибиэр хас да сынньанар зонаҕа арахсар. Ол курдук, искибиэр хаҥас өттүгэр күнтэн хаххалыыр аныгы моһуоннаах хачыалларга эдэр ийэлэр оҕолорунаан сөбүлээн бириэмэлэрин атаараллар эбит. Онтон искибиэр ортотун диэки оҕо оонньуур былаһааккалара тураллар. Этиэххэ баҕарыллар, бу былаһааккалар барыта айылҕа матырыйаалыттан оҥоһуллубуттар. Манна оҕолор арааһы тобулан оонньууллар эбит. Хатаастар истиэнэлэргэ ордук уолаттар сөбүлээн ытталлар, моһоллору туорууллар. Бииртэн биир сонун, эриэккэс оонньуулар баалларын түбэһэ көрдүбүт.
Ивановтар дьиэ кэргэн кырачаан кыыстарын түбүктээх үлэ күнүн кэнниттэн күүлэйдэтэ сылдьалларын көрсөн кэпсэттибит: “Биһиги дьиэ кэргэн үс оҕолоохпут. Сунтаарга дьиэ кэргэнинэн сынньанар сирдэр искибиэрдэр, болуоссаттар саҥардыллыбыттарыгар олуһун үөрэбит уонна астынабыт. Улахаттарбыт сайын үтүөтүн-кэрэтин атаара дьоммутугар тыаҕа таҕыстылар. Бу кырачаан кыыспытын бэйэбитин кытта хааллараммыт күүлэйдэтэ сылдьабыт. Ордук оҕобут бу искибиэргэ кэлэн тэлэһийэ сүүрэрин-көтөрүн көһүтэр. Ол иһин, үлэ чааһын кэнниттэн дьиэ кэргэнинэн кэлэн хаамабыт, күүлэйдиибит, көй салгынынан тыынабыт. Күөл үрдүгэр турара ордук кэрэ көстүүлээх. Оҕо сүүрэригэр-көтөрүгэр киэҥ-куоҥ, барыта плитка, кутуу суол, ким да кимиэхэ да мэһэйдэспэт”.
Кырдьык даҕаны, экологтар искибиэрдэрэ күөл үрдүгэр турара өссө кэрэ көстүүнү биэрэр. Ол иһин, бу искибиэргэ кэллэххинэ уу нуурал турукка киирэҕин. Олорор олбохтор күөлү одуулаан олорор курдук быһыылаахтык табыллан оҥоһуллубуттар.
Сунтаар нэһилиэгин баһылыга Эдуард Филиппов утары көрсөн, искибиэргэ барбыт үлэ-хамнас туһунан сырдатта: “Бу экологтар искибиэрдэрэ бастакы чааһа 2023 с. тутуллан киирбитэ. Бу искибиэр тутуллан киириэҕиттэн дьон элбэхтик сибиэһэй салгыҥҥа сылдьар буолла диэн бэлиэтии көрөбүн. Урут бу сиргэ бадараан, туох да суох аһаҕас сирэ этэ. Бу баараҕай бырайыак олоххо киирэн туоларыгар олохтоохтор өҥөлөрө улахан. Кинилэр куоластаан, сөптөөх быһаарыныыны ылынан бу бырайыак олоххо киирбитэ. Хас биирдии сынньанар сир хаһаайыннаах буолуохтаах. Көрүүтэ-истиитэ суох сир түргэнник эргэрэр-алдьанар. Ол иһин, бу искибиэри “Тэтим” диэн ыччат дьон салайар тэрилтэтигэр көрүүгэ биэрбиппит. Ол кэнниттэн манна дьон сынньалаҥын табыгастаахтык тэрийэллэр. Саас хаҥкылаабыттара, билигин батуттары туруоран оҕолору көрүлэтэллэр, кафе үлэлэтэллэр. Бу турар сирэ эмиэ олус табыгастаах. “Хаарбах дьиэттэн көһөрүү” тосхолунан тутуллубут саҥа дьиэлэр бу искибиэр аттыгар дьэндэһэн тураллар. Саас, сайын оҕо аймах кэлэн пленэрдыыллар, айар куттаах ыччат тыыннаах муусука киэһэлэрин тэрийэллэр. Ыччат дьон ускул-тэскил сылдьыбакка фонариктар уоттарыгар арааһы кэпсэтэллэр, сөптөөхтүк бириэмэлэрин аттараллар”.
Ыччат дьон ордук успуорт былаһаакката баар сиригэр төбүрүөннээн мустар эбит. Сайыҥҥы сынньалаҥнарыгар кэлбит устудьуон уолаттар Платон уонна Дима искибиэргэ баар турниктарга сөбүлээн дьарыктаналлар эбит: “Биһиги бу экологтар искибиэрдэригэр былырыыҥҥыттан доҕотторбутун кытары мустан кэпсэтэр сирбитинэн оҥостубуппут. Киэһэлик дьон элбиир диэн көрөбүт. Ким баҕарар, сааһыттан тутулуга суох дьон, сылдьар. Төрөппүттэр оҕолорун велосипед тэбэргэ үөрэтэллэр. Биһиги оҕо сааспыт саҕана маннык сирдэр суохтар этэ (күлэллэр). Кэлин Сунтаар олус тубуста, киэркэйдэ. Куорат дьалхааннаах олоҕуттан Сунтаарбытыгар талаһабыт. Онуоха, дьиэҕэ сыппаккабыт эрэ куоракка курдук табыгастаах сынньанар сирдэр бааллара үөрдэр”.
Иннибэр-кэннибэр велосипедтаах, роликтаах, самокаттаах оҕолор сүүрэллэр. Арай биир уол күөлү одуулаан турарыгар чугаһаан аатын-суолун ыйыппыппар: “Бу күөлгэ балыктар бааллара буолуо дуо? Телевизорга маннык сынньанар сирдэргэ баар күөллэргэ балык иитэллэр диэн көрбүтүм. Улахан да балыктары хостооччулар. Арай, мин манна балык ыыттахпына күөл балыктаныа этэ дуо? Оччоҕуна дьону балыктатыам этэ буоллаҕа…” диэн 12 саастаах Никита Афанасьев ыллыктаах санаатын үллэһиннэ. Бу курдук, оҕолор салгыы искибиэри сайыннарар кэскиллээх этиилээхтэрин истэн олуһун үөрдүм. Баҕар кэлин, кырдьык даҕаны, киин куораттарга курдук балык иитэр пиэрмэни тэрийиэхтэрэ диэн үөрбүт санаабын үллэһинним.
Аны эдэркээн ийэлэргэ чугаһаатым. Эрхаан уонна Толлуман диэн мэник-тэник уолаттар ийэлэриттэн куотан сүүрэн элэстэнэллэр. Эдэр ийэ Алгыстаана оҕолорун кытары тэҥҥэ үөрэр-көтөр, мичилийэр: “Бу искибиэргэ дьүөгэбинээн күннэтэ кэлэн оҕолорбутун дьаарбатабыт. Оҕо сүүрэригэр-көтөрүгэр киэҥэ-куоҥа олус табыгастаах. Сим биир оҕо көрүүтэ-истиитэ суох сылдьыбат. Төрөппүттэр эмиэ сынньана таарыйа искибиэргэ кэлэбит, оҕолорбутун оонньотобут”.
Мира АФАНАСЬЕВА