Сунтаар диэн тылы иһиттибит даҕаны тугу саныы биэрэбитий? Туох өйбүтүгэр көтөн түһэрий? Биллэн турар Кэмпэндээйи тууһа, “Татыйыына” пиирмэ, Элгээйи бэчиэнньэтэ… Бу табаардар барыта Сунтаар улууһун брендэ буоллулар, улуус аатын ааттаталлар диэтэхпитинэ сыыспаппыт. Салгыы Сунтаарга оҥоһуллан тахсар, биллэр табаардары билиһиннэрэбит.
Кэмпэндээйи тууһа
Саха сиригэр Сунтаар Кэмпэндээйитигэр эрэ туус хостонор. Ол иһин, Кэмпэндээйи аатырар тууһа Сунтаар улууһун кытары ыкса ситимнээх.
Кэмпэндээйигэ туус улахан саппааһа баара өссө 1640-с сыллардаахтан, нуучча хаһааҕа Воин Шахов саҕаттан, биллэн-көстөн барбыта. Билигин тууһу Кэмпэндээйитээҕи туус собуота хостоон туһаҕа таһаарар. Киһи сииригэр анаан аҕыйах сылтан бэттэх оҥоһуллар буолла. Бу иннинэ тууһу тиэхиньиичэскэй эрэ суолтаҕа, ол эбэтэр бырамыысыланнаска (сиэмэн собуотугар, түүлээҕи уонна тириини таҥастыыр сыахтарга) уонна тыа хаһаайыстыбатын салааларыгар (сүөһү-сылгы, таба эбии аһылыктарыгар, ардахтаах кэмҥэ оту кэбиһэргэ, о.д.а.), итиэннэ кыра кээмэйинэн оҕуруот аһын тууһуурга туһаныллан кэлбитэ.
Киһи сииригэр анаан оҥоһуллар туус “Соляная лавка” диэн брендинэн тахсар. Айылҕа бэйэтэ оҥорбут тууһун дьон хамаҕатык сөбүлээн атыылаһар. Ханна да суох ньыманан хостонор туус химическэй састааба атын дойдулар туустарыгар майгынныыр эрээри, тутула уонна суураллара чыҥха атын. Ити иһин аска туһанарга атын туустааҕар быдан ордук. Дьон Кэмпэндээйи халлаан күөх тастаах тууһун бэлэх, сувенир быһыытынан ылар. Кэмпэндээйи тууһа Сунтаарга эрэ буолбакка атын эригийиэннэргэ, дойдуларга киэҥник биллэр буолла. Кэмпэндээйи тууһун тоҥ эти, тоҥ балыгы кытары сииргэ, күөскэ кутарга, оҕуруот аһын тууһуурга олус табыгастаах. Оннооҕор аатырар шеф-повардар астыылларыгар тутталлар. Бу тууһу Сунтаар, куорат маҕаһыыннарыгар дэлэччи атыылаһыахха сөп. Өссө билигин собуот сиир тууһу орто, улахан, бытархай гынан мэлиллибитин арааран, сахалыы суруйан «Туйгун», «Талба», «Толуу» диэн тус-туһунан хаалаан атыыга таһааран эрэр.
“Астык” Элгээйи бэчиэнньэтэ
Сунтаартан “Астык” кондитерскай сыах “Элгээйи бэчиэнньэтэ” диэн ааттаах бурдук аһа Саха сирин үрдүнэн киэҥник тарҕаммыт биллэр табаарынан буолла. Ол курдук, бэчиэнньэни Сунтаар эрэ лааппыларыгар буолбакка, хоту улуус маҕаһыыннарыгар тиийэ көрүөххэ сөп. Элгээйитээҕи “Астык” кондитерскай сыах филиала Дьокуускай куоракка эмиэ баар. Бэчиэнньэни астааччылар сүрүн кистэлэҥнэрэ ис сүрэхтэн астанарыгар сытар дииллэр. Ол иһин, сыах “Ис сүрэхтэн, Элгээйиттэн…” диэн санааны тутуһар. Астаан таһаарар бэчиэнньэлэрэ бар дьон сөбүлээн сиир, амсайар аһыгар кубулуйда. Элгээйи бэчиэнньэтин Сунтаартан кэһии гынан илдьэргэ туох да ааттаах. Бэчиэнньэ хайа баҕарар остуолга күндү ас буолар.
Элгээйи бэчиэнньэтин туһунан маннык кэпсэл баар: Хаһаайкалар бу бэчиэнньэ ураты минньигэс амтанын, састаабын мэлдьи таайа сатыыллар, холонон да көрөллөр. Дьон араас араастык астыыр, күн бүгүҥҥэ диэри “Элгээйи бэчиэнньэтин” курдук бэчиэнньэ кимиэхэ да сатана илик. “Астык” кондитерскай сыах эрэ Элгээйигэ оҥорор бэчиэнньэтэ ураты минньигэс буолар эбит. Астааччылар бэчиэнньэ ырысыабын “чып” кистэлэҥҥэ туталлар.
Сельпо кондитерскай сыаҕар оҥоһуллубут бэчиэнньэ билигин даҕаны суолтатын сүтэрэ илигэ үөрдэр. Эмиэ да песочнай, эмиэ да кытаанах бэчиэнньэ сүөгэйи кытта сииргэ ордук минньигэс буолар. Элгээйи бэчиэнньэтэ кырдьык да, астык!
Бүлүүчээн бурдуга
Бэйэ үүннэрбит бурдуга ыраас, тотоойу, минньигэс, доруобуйаҕа туһалаах буоллаҕа. Дэлэҕэ, саһарчы буспут алаадьы, арыылаах саламаат, сымнаҕас лэппиэскэ күндү ас буолуохтара дуо? Онон бэйэ бурдугуттан оҥоһуллубут ас туохтааҕар да күндү уонна сыаналанар.
Бүлүүчээн өҥ буордаах бааһынатыгар үүннэриллибит сэлиэһинэй бурдук хас биирдии ыалга баар буолуохтаах. Бурдугу тыа хаһаайыстыбатын эйгэтигэр, чуолаан, олохтоох бэйэ бородууксуйатын дэлэтиигэ олохтоохтук ылсан үлэлии сылдьар Станислав Семенов бэлэмнээн атыыга таһаарар.
Кэлиҥҥи сылларга Сунтаар сэлиэһинэй бурдугуттан килиэп, бурдук аһын астаан атыылыыр буоллулар диэн истэбит. Килиэп астыыр бэкээринэлэр Бүлүүчээн бурдугуттан ураты сымнаҕас, амтаннах бурдук аһа астанан тахсарын олус хайҕыылларын истэбит. Лэппиэскэҕэ, алаадьыга барсарын этэ да барыллыбат. Сыттыын-сымардыын ураты минньигэс ас буоларын, бэйэбит астаан көрбүт буолан эрэллээхтик этэбит.
Бэйэлээх бэйэбит дойдубутугар үүммүт бурдук киһи доруобуйатыгар улахан туһалааҕа биллэр буоллаҕа. Ол иһин, олохтоох бурдугу ас буһарар, аллергия ыарыылаах дьон ылан амсайаллар. Улахан түбүктэн, көрүүттэн-харайыыттан мэлиллибит бурдугу Сунтаарга “Туймаада” маҕаһыыныттан атыылаһыахха сөп.
Цеолиттан бородууксуйа
Кэмпэндээйи Хоҥоруу хайатыгар хостонор цеолит туттуллар эйгэтэ олус киэҥ. Цеолиты аныгы үйэ минерала диэн ааттыыллар. Билигин үксүн улахан кээмэйинэн бырамыысыланнаска тутталлар. Ол эрээри, “Сунтарцеолит” тэрилтэ дьон күннээҕи олоҕор туттарга анаан бородууксуйалары эмиэ оҥорор. Цеолит киһи олоҕор туһатын туһунан араас кэмҥэ учуонайдар этэн тураллар. Куһаҕан сыты-сымары, кири-хоҕу оборор свойствалааҕын дакаастаабыттара. “Сунтарцеолит” дьоҥҥо туһаны аҕалар табаардарынан куоска туалетыгар туттуллар, холодильник куһаҕан сытын оборор тэрили оҥорон атыыга таһаараллар. Мэлиллибит цеолиттан холодильниктан сыты оборор тэрили Сунтаартан кэһии гынан илдьэрэ оһуобай, бэртээхэй бэлэх буолар. Оннооҕор сайдыылаах Москва куоратын дьоно үөрэ-көтө ылан туһаналлар. Итинник тэрил ханна да атыыга суох. Куһаҕана диэн тэрилтэ бу оҥоһуктарын киэҥ атыыга таһаарбат. Тус бэйэлэриттэн эрэ ыйыттахха атыыга биэрэллэр. Билигин маркетплейс үйэтигэр дойду хайа баҕарар муннугар атыыны тэрийиэххэ сөп.
Күндэйэ сиир арыыта
Сунтаар эрэ дьоно буолуо дуо… “Тускул” сыах оҥорор 82,5% сиир араҕас өҥнөөх арыытын дьааһыгынан атыылаһан кыһыҥҥыга хаһаанар үгэстээхпит. Төһө да кэлиҥҥи кэмҥэ сиир арыы көмүскэ тэҥнээх сыаналанна да буоллар, бэйэ тыатыгар, күөх хонуутугар мэччийбит ынах үүтүттэн эриллибит сүөгэй арыыта туохтааҕар да минньигэс уонна күндү буолар. Билигин Күндэйэлэр арыыларын сыаната 1 киилэтэ 1400 солк. буолбут. Бу диэбэккэ, бу арыыны араас улуустартан, куораттан үлэһэ олороллор. Онон олохтоох да дьон тиксиэхпит саарбах балаһыанньата. Бу арыы быйылгы тыа хаһаайыстыбатын дьаарбаҥкатыгар бастыҥ сиир арыы номинациякыайыылааҕа буолбута. Онон хаачыстыбаҕа үлэлиир Күндэйэлэр арыылара Сунтаарга оҥоһуллар бастыҥ табаарынан буолар.
“Татыйыына” пиирмэ
Сунтаар диэни иһиттилэр даҕаны атын улуус дьоно тутатына “Татыйыына” пиирмэни этэ түһэллэр. «Татыйыына» пиирмэ Сунтаартан чугас сытар улуустарга улахан, кэрэ көстүүлээх, элбэх табаардаах маҕаһыыннардаах. «Татыйыына» маҕаһыыннарыгар бэйэтин сыаҕар оҥоһуллар бородууксуйалары хото атыылыыр. Кэлиҥҥи сылларга «татыйыыналар» үрүҥ ас арааһын дэлэтиигэ ылсан үлэлиир буоллулар. Пиирмэ «Олохтоох ас – дьон доруобуйатын туһугар» диэн булгуруйбат санааны тутуһар. Ол иһин да буолуо, уһун болдьохтоох, араас эбиликтээх бородууксуйаны оҥорон таһаарбат.
Чугас сытар улуустар – Мииринэй, Ньурба «Татыйыына» оҥорон таһаарар үрүҥ аһылыга атыыга кэлэрин олус күүтэллэр. «Татыйыына» 30 сыл устата дьон доруобуйатын туһугар үлэлиир.
Мира АФАНАСЬЕВА