Күн-дьыл ааһан истэҕин аайы, С.А. Зверев айымньылара өссө күндүтүйэн, суолтата үрдээн иһиэхтэрэ турдаҕа. Ол аайы үөрэтии-чинчийии таһыма кэҥээн, дириҥээн иһэрэ чуолкай. Билигин ситэ аахпатах, кыайан истибэтэх магнитофоннай суруйууларбыт аныгы үрдүк кылаастаах компьютердар көмөлөрүнэн наука эйгэтигэр киириэхтэрэ, текстологическай чинчийии таһыма үрдүүрэ сабаҕаланар. Бүгүн кыаллыбат, сарсын судургутук быһаарыллыа…
Аан маҥнай Кыыл Уолун олоҕун уонна айар үлэтин туһунан тэттик үлэни литературовед Г.К. Боескоров суруйан бэчээттэппитэ. Кыыл Уолун, үгэс буолбут норуот тылынан айымньыларын бастыҥ толорооччу, Бүлүү сүнньүгэр аатырбыт-сураҕырбыт норуот дэгиттэр талааннааҕын быһыытынан көрдөрбүтэ. Бу кэмҥэ ыллаабыт-туойбут репертуарын идейнай уонна уус-уран уратыларын литературовед хараҕынан көрөн сыаналаабыта.
Норуот ырыаһытын кытта өр сылларга айымньылаахтык үлэлээбит фольклорист Г.М. Васильев «Живой родник» диэн кинигэтигэр уонна бэлэмнээн таһааттарбыт тойуксут хомуурунньуктарын киирии ыстатыйаларыгар С.А. Зверев айар лабораториятын, тылынан литература сурукка-бичиккэ киириитин уустук кыһалҕаларыгар дьоһуннаах санаалары этитэлээбитэ.
Филологическай наука доктордара Н.Е.Петров, В.В.Илларионов бэйэлэрин тэттик үлэлэригэр уонна ыстатыйаларыгар C.А.Зверев түһүлгэ тойуксута буоларын, оһуокайы сайыннарыыга уонна ыһыах үгэстэрин үйэтитиигэ киллэрбит сүдү кылаатын эмиэ сырдатан ааһаллар.
Музыковедтартан Э.Е.Алексеев аар тайҕа аатырбыт ырыаһытын «Ытык Дабатыытын» 1978-1979 сс. магнитофоҥҥа суруйан пластинкаҕа таһааттарбыттара. Итини тэҥэ «Проблема формирования лада» диэн монографиятыгар норуот ырыаһытын ураты кылыһаҕын, эгэлгэ тойугун дорҕоонун үөрэппитэ.
Саха хореографическай искусствотын үөрэтээччилэрэ C.А. Зверев саха былыргы умнуллан эрэр ритуальнай үҥкүүлэрин үйэтиппит ураты үтүөлээхтэр. Туох ханнык иннинэ саха үнкүүтүн хамсаныыларын аан маҥнай М.Я. Жорницкая чинчийбитэ. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, искусствоведение кандидата, педагог-хореограф А.Г. Лукина С.А. Зверев үҥкүүтүн ансаамбылыгар бастакынан сылдьыспыт дьоннору кытта үлэлэһиитин түмүгэр 1990 с. «Оһуор», «Алгыс», үҥкүүлэрин «Саха үҥкүүтэ» кинигэтигэр киллэрбитэ. Хореограф Р.П. Макарова үөрэнэ сылдьан С.А. Зверевтиин көрсүһэн, кини үҥкүүлэрин суруйан ылбытынан үҥкүүлэрин хамсаныыларын суруйан, «История сценических танцев С.А. Зверева» (1996), «Алааһым ахтылҕаннаах үҥкүүлэрэ» (1997) диэн кинигэлэригэр дьоһуннаахтык сырдатта.
Норуот айымньытын хомуйуунан уонна үөрэтиинэн дьарыктанар фольклористартан аан маҥнай С.А. Звереви кытта А.А. Саввин, Бүлүүтээҕи фольклорнай-диалектологическай экспедиция кыттыылааҕа, анаан-минээн көрсөн айымньыларын суруйан турар. С.А.Зверевкэ икки төгүл төхтөрүйэн сылдьыбытыттан көрдөххө улахан суолта биэрбит. Айымньыларын анаан-минээн туран суруйбут. А.А. Саввин норуот ырыаһытын талба талаанын сурукка-бичиккэ түһэрэн үйэтиппит, киэҥ нуачнай-уопсастыбаннай эйгэҕэ таһаарбыт ураты үтүөлээх. «Дьабака ырыата», «Сайын кэлиитэ», «Уот алгыһа», «Этиҥ тойуга», «Хаһаа ырыата», «Силлиэ», «Остуол тойуга», «Кыталык ырыата», «Баҕах тойуга» диэн ырыалары-тойуктары «Суоһалдьыйа Толбонноох», тойугуттан күтүөт тойугун, «Ытык Дабатыыны», «Кэйээрин» диэн норуот тылынан айымньыларын холобударын суруйталаабыта. Бу айымньыларга саха норуотун былыргы олоҕо, итэҕэлэ, өйө-санаата, сырдык кэскилэ, бигэ эрэлэ көстөллөр. Кинилэри сыныйан аахтахха, С.А.Зверев норуот тылынан айымньыларын үгэстэрин көннөрү тойуктарыттан саҕалаан обрядовай поэзия киэҥ эҥсилгэнээх уустук эпитеттэрдээх алгыстарын, сиэрин-туомун билэрин туоһулуур. А.А.Саввин бу айымньылары сурукка-бичиккэ түһэрэригэр фольклорнай суруйуу ирдэбиллэрин тутуспута, ол аата толорооччу киһи хайдах эппитин-тыыммытын туох баарынан суруйууга олоҕурбутун бэлиэтээн аһарыахтаахпыт. Фольклорнай текст хаһан, кимтэн, ким суруйбутун сиһилээн суруйуу ирдэнэр. Онон А.А. Саввин суруйбут күнүн-дьылын, миэстэтин хас биирдии тиэкискэ суруйан испит. С.А. Зверев толорор айымньытын туһунан тэттик быһаарыылара эмиэ бааллар. Сороҕор норуот ырыаһыта кимнээхтэн истибитин хос быһааран биэрэрэ текст кэнниттэн бэриллэр эбит. Ордук «Ытык дабатыыга» бэрт элбэх тыллар быһаарыылара киллэриллибит. Ол эмиэ сөп. Ойуун тылын-өһүн, архаизмнары быһаарар хайаан да наада. Итини тэҥэ диалектнай тыллар, толорооччу саҥатын уратыта, стилэ, биллэн турар тутуһуллубуттар. Онон A.А. Саввин суруйуута научнай өттүнэн суолтата улахан.
Норуот ырыаһыттара Октябрьскай өрөбөлүүссүйэ буолуоҕуттан саҥа былааһы уруйдаан-айхалллаан хоһуйуулара кыралаан да буоллар киирэн испитэ. Ордук саха суруйааччыларын маҥнайгы съеһигэр Г.М. Васильев дакылаатыгар сэбиэскэй фольклор соруктарын тустарынан дакылаат оҥоруоҕуттан норуот ырыаһыттара көҕүспүт курдук саҥа былааһы, холкуостары хоһуйар ырыалар-тойуктар баар буолан испиттэрэ. Норуот ырыаһыттарын Суруйааччылар сойуустарыгар чилиэнинэн ылаттаабыттара. С.А. Звереви съезкэ делегат быһыытынан сылдьыбатаҕын үрдүнэн, Үс Бүлүүгэ аатырбыт-сураҕырбыт түһүлгэ тойуксутун кэтэҕиттэн да буоллар 1939 с. суруйааччылар кэккэлэригэр киллэрбиттэрэ. Мантан ыла C.А. Зверев айар үлэтин иккис кэрдиис кэмэ саҕаламмыта. Сергей Афанасьевич Суруйааччылар сойуустарыгар ылыллыыта кини айар көҕүн улаханнык өрө көтөхпүтэ. Кини 1941 с. Ньурбатааҕы иккис холкуос тыйаатырыгар артыыс быһыытынан киирэн баран 1946 с. диэри үлэлээбитэ. Кэлин кылгас кэмҥэ саха тыйаатырыгар саха маҥнайгы операта «Ньургун Боотур» уонна «Сир симэҕэ» балет туруутугар консультант быһыытынан үлэлии сылдьыбыта. Айылҕаттан талааннаах ырыаһыт суруйаччылары уонна профессиональнай артыыстары кытта бииргэ үлэлиирэ.
Бу кэмҥэ суруйааччылартан Н.М. Заболоцкай аан маҥнай Кыыл Уолун кытта үлэлэспитэ. Кини композитор М.Н.Жирков салайааччылаах култуура управлениетын фольклорнай экспедициятыгар киирсэн, добун тойуксуту көрсүбүтэ уонна «Сэриигэ барааччы ырыата», «Аҕа алгыһа», «Кыайыахпыт», «Улуу булгунньах», «Эбэ алгыһа», «От хомууругар», «Күөх көппө» уопсайа уон үс айымньыны суруйбута. М.Н. Жирков 24 саха норуотун ырыаларын матыыптарын, мелодияларын, онтон балетмейстер И.А. Каренин былыргы саха үҥкүүлэрин урут биллэ илик уонтан тахса көрүҥнэрин суруйан ылбыта. Кэлин Бүлүү улуустарыгар фольклору суруйууга үлэлэрин туһунан ыстатыйатыгар «Биһиги сүрүн матырыйаалы С.А.Зверевтэн суруйан ыллыбыт. Кини дэгиттэр билиилээх киһи, ырыаһыт, олоҥхоһут, былыргы оонньуулары, үҥкүүлэри, итэҕэллэри билэр эбит», – диэн үрдүктүк сыаналаабыта. Н.М.Заболоцкай бэйэтин суруйууларын «Кыым» хаһыакка, «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэппитэ. Онон С.А.Зверев толоруулара сурукка-бичиккэ тиһиллэн, бэчээттэнэн киэҥ ааҕааччыларга литературнай айымньы киэбинэн тиийбиттэрэ.
Манна үс суол түгэни бэлиэтээн аһарыахха сөп. Бастакытынан, норуот айымньыта былыр-былыргыттан тылынан айыллан, киһиттэн киһиэхэ бэриллэн тарҕанан испит сокуона кэһиллибитэ. Сурукка-бичиккэ тиһиллэн норуот ырыаһытын тус бэйэтин айымньытын быһыытынан дьоҥҥо-сэргэҕэ тарҕаммыта. Атыттар толорор да буоллахтарына, С.А.Звереви ааптар быһыытынан ааттаан туран уларыппакка-тэлэриппэккэ эрэ киниттэн суруллубут айымньыны толоруу киирбитэ. Иккиһинэн, кини социальнай сакааһы толорбута. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр норуот өстөөҕү утары героическай охсууһуутун норуот айымньытыгар үйэлэр тухары чочуллубут олук хоһооннорунан туһанан хомоҕойдук хоһуйбута. Үсүһүнэн, норуот ырыаһытын лирическэй ырыаларыгар «Табыллыбатах таптал», «Доҕорум миэнэ, доҕорум», «Сааныылаах сарсыарда» диэннэргэ тэҥ сүһүөхтэх строкалар, бэл рифмалар элэҥнээн ааһаллар.
C.А.Зверев-Кыыл Уола Ньурба тыйаатырыгар үлэлиир сылларыгар айар тыл илбиһигэр, айымньылаах үлэҕэ ылларбыта. К.Д.Уткин суруйарынан, араас пьесаларга барыта 11 оруолу оонньообут. Ол иһигэр Суорун Омоллоон «Айаалыгар» – ойуун, А.И.Софонов «Тапталыгар» – быыбарынай, Суорун Омоллоон «Сайсарытыгар» – Сатараал, Н.Заболоцкай «Саҥардыыттан» пьесатыгар – итирик, бэйэтин олоҥхотугар Куллустай Бэргэн оруолларын талааннаахтык оонньообута. Итини таһынан бэйэтин репертуарынан айар кэнсиэртэри биэртэлии сылдьыбытын туһунан суруналыыс А.Иванов ахтыыта баар. «Сергей Зверев саҥа тойугу, ырыаны, үҥкүү тылын, чабырҕаҕы толордоҕун аайы, куолаһа өссө уорааннанан, өссө чөллөрүйэн, өссө ньиргиэрдэнэн бара турда. Ол аайы бэйэтэ сүөм үрдээн, көрүҥэ-бодото өссө тупсан иһэргэ дылыта. Кулууппут иһэ биир кэм ньиргийэ олордо.» Онон С.А. Зверев толорооччу быһыытынан киэҥ эйгэҕэ, үрдүк таһымҥа тахсыбыта эрээри эмиэ норуот айымньытын дьиҥ толорор эйгэтиттэн арахсыбыта. Профессиональнай искусство модьоҕутугар үктэммитэ.
1945 с. М.Н. Жирков норуот ырыаһытын Москваҕа Чайковскай аатынан консерваторияҕа илдьэн отуттан тахса ырыаны-тойугу, ССРС үҥкүүтүн Судаарыстыбаннай ансаамбылыгар сэттэ суол үҥкүүтүн – тойон кыыл, тордуйа, ситим, кыталык үҥкүүлэрин хамсаныыларын, итиэннэ өлүөхүмэлии, бүлүүлүү, эбэҥкилии үҥкүүлэр холобурдарын суруйтарбыта. Москва үрдүк профессиональнай таһымнаах исписэлиистэрэ «Таб. Зверев норуот үҥкүүтүгэр, ырыатыгар, билэр билиитин саха ыччатыгар тириэрдэрэ буоллар, былыргы үйэтээҕи умнуллубут үҥкүүлэргэ олоҕуран, саха саҥа норуот ырыаларын салгыы сайыннарарга, үөскэтэргэ туһалаах буолуо этэ», – диэн норуот талааннааҕын астынан туран сыаналаабыттара. Кыыл Уола биир бастакынан норуот ырыаһыттарыттан киэҥ эйгэҕэ тахсан саха дорҕоон тойугун, ылбаҕай ырыатын, оһуор үҥкүүтүн кыаҕа баарынан иһитиннэрбит, көрдөрбүт ураты үтүөлээх. Аата-суола аар саарга аатырбыта, суон сурахтаммыта. Кини литература, искусство, култуура диэйэтэлин быһытынан киэҥ биллиини ылбыта. Бу өттүнэн бэйэтин кэмин биллиилээх тойуксуттарыттан, олоҥхоһуттарыттан уһулуччу биллэн-көстөн барбыта.
Уола Д.С. Зверев «Аҕам туһунан аман өс» диэн кинигэтэ С.А. Зверев олорон ааспыт олоҕун кэрчиктэрин, айымньылаах үлэҕэ умсугуйуутун, кини туһунан учуонайдар, суруйааччылар сыаналааһыннарын, удьуор утума салҕанан иһиитин ааҕааччыны итэҕэтэрдии сыа-сым курдук бэрт хомоҕой тылларынан быһааран суруйбута.
С.А. Зверев сүүс сааһын көрсө К.Д. Уткин, Д.С. Зверев «Үйэлэр сүгүрүйэр киһилэрэ» диэн С.А. Зверев туһунан суруктарга, кэпсэлгэ олоҕурбут сэһэни суруйдулар. Кинигэни ааҕан көрдөххө, дьиҥэр көннөрү сэһэн киэбиттэн таһыччы тахсар, норуот ырыаһытын олорон ааспыт олоҕун кэмин, эйгэтин, айымньылаах үлэ абылаҥын арыйан көрдөрөр дириҥ ис хоһоонноох эбит диэн түмүккэ кэлэҕин.
Көстөрүн курдук, норуот ырыаһытын, талба талааннааҕын айымньылаах үлэтин туһунан литературоведтар, фольклористар, музыковедтар, этнохореографтар уонна идэлээх дьоннор: суруйааччылар, суруналыыстар, култуура диэйэтэллэрэ санааларын эттилэр, сыанабылларын биэрдилэр.
С.А. Зверев айымньыларын туһунан дириҥ хорутуулаах чинчийиилэр, санаа түһүмэхтэрэ этиллиэхтэрэ иннибитигэр турар сорук быһыытынан көрүөхтээхпит. Биир эмит чинчийээччи, фольклорист, литературовед, музыковед, хореограф ааһан иһэн буолбакка, анаан-минээн научнай тиэмэ быһыытынан үөрэттэхтэринэ эрэ, бэйэлэрин туһааннаах наукаларыгар сонун санаалары этиэхтэрин сөп…
Василий Илларионов, тыл билимин дуоктара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бэрэпиэссэрэ.