Быйыл Улуу Кыайыы 80 сылын туолла. Аан дойдуну аймаабыт, үгүс дьон, ыал олохторун ыспыт-огдолуппут уоттаах сэрии 1945 с. бүппүтэ. Бу Аҕа дойду Улуу сэриитэ, төһө да сыл-хонук аастар, дьоҥҥо аҕалбыт алдьархайа, ыар сүтүгэ умнуллубат. Кырыктаах сэрии содулуттан күн сырдыгын диэки таласпыт төһөлөөх элбэх ыал олоҕо күдэрик буолан көппүтэ буолуой, төһөлөөх дьон ситэ толору олоруохтаах-үлэлиэхтээх олохторо туора сотуллубута буолуой, төһөлөөх аһыы харах уута тоҕуллубута буолуой… Бу сэрии аҕалбыт ыар содула оспот баас буолан, сүрэхпитигэр сөҥөн, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ дуораан буолан саната туруоҕа.
Норуот номоҕор, үһүйээнигэр киирбит Сунтаар күөл таһыгар Папанин холкуос ыаллара олорбуттара. Холкуос 1930 с. тэриллибитэ. Бастакы бэрэссэдээтэл Егор Сидорович Харитонов этэ. 1935-1942 сс. бэрэссэдээтэлинэн Илья Иванович Филиппов үлэлээбитэ. Филипповтар аҕа уустара Сугуннаах диэн Сунтаар нэһилиэгиттэн биэс биэрэстэлээх сиргэ бэйэлэрэ бурдук үүннэрэр бааһыналаах, хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитэн, оттуур уонна ыһыахтыыр сирдээх хас да көлүөнэ үөскээн олорон ааспыта. Илья Иванович 1909 с. элбэх оҕолоох Филипповтар диэн ыалга төрөөбүтэ. Дьоҥҥо кыһамньылаах сыһыаннаах, холку майгылаах, сатабыллаах уонна талааннаах салайааччы диэн Илья Иванович туһунан кэпсииллэрэ.Төрүт Сунтаар нэһилиэгин аҕа саастаах олохтоохторо кинини үтүө тылларынан ахталлара. Илья Иванович Сунтаар күөл үрдүгэр бөһүөлэктээһини тэрийбитэ, тарҕанан олорор ыалы биир сиргэ түмэр сыаллаах этэ. Сэрии инниттэн холкуоска дьон доруобуйатыгар туһалаах диэн сайын биэ тутан кымыстааһыны тэрийбитэ. Ведомость быһыытынан холкуостаахтар кымыһы ылан иһэллэрэ. Биэ ыыр хаһаа, биэни аһатарга өртүк тутуллубута. Килиэп астыыр бэкээринэ тутуллан, холкуостаахтар бэлэм лэппиэскэни ылан сииллэрэ. Танковай колонна тутуутугар холкуостаахтар 1941 с. сайын 1460 солк. биэрбиттэр. Ити сыл холкуос бөһүөлэгэр 24 миэстэлээх оҕо дьааһылата аһыллыбыт.
Илья Иванович 1942 с. сайын сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Кинини холкуоһун дьоно-сэргэтэ хомойон, аһыйа хаалбыттара. Фронтан дьиэ кэргэнигэр суруйар суруктарыгар холкуос олоҕун, дьонун, оҕолорун тустарынан өрүү сураһара. 1943 с. сураҕа суох сүппүтүн туһунан сурах кэлэн дьиэ кэргэнин аймаабыта. Кыыһа Матрена Посельская ахтыытыгар маннык суруйбута: «1943 сыл кулун тутар ыйга аҕабыт сураҕа суох сүппүтүн туһунан иһитиннэрии ылбыппыт. Ити ыар сурахтан биһиги төһө айманныбыт, ытаатыбыт-соҥоотубут этэй». Илья Иванович төрөппүт үс кыргыттара бары үөрэхтээх үлэһит буолбуттара: Матрена – тутуу инженерэ, Татьяна – учуутал, Агафья – медсиэстэрэ, элбэх оҕо, сиэн ийэлэрэ, эбэлэрэ. Кинилэр аҕаларын, эһэлэрин үтүө аатын ааттаталлар. Удьуор утума салҕанар. Илья Иванович бииргэ төрөөбүт убайын Павел Иванович Филиппов хос сиэнэ Эдуард Егорович Сунтаар нэһилиэгин баһылыгынан таһаарыылаахтык үлэлиир.
1942 сылтан Папанин аатынан холкуос бэрэссэдээтэлинэн сэрииттэн араанньы буолан дойдутугар эргиллэн кэлбит Петров Афанасий Васильевич үлэлээбитэ. Кини Илья Иванович саҕалаабыт бөһүөлэктээһинин салҕаабыта, элбэх ыал көһөн киирбиттэрэ. Сунтаар күөл арҕаа өттүгэр биир уулуссалаах уһун бөһүөлэк тутуллан улааппыта. Афанасий Васильевич дьоҥҥо-сэргэҕэ убаастанар, тылын ылыннарар салайааччы этэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Сунтаар нэһилиэгин Папанин аатынан холкуоһуттан 68 киһи Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбыттара. Биир ыалтан хас да уолаттара сэриигэ барбыттара: Дмитриевтар, Егоровтар, Кондаковтар, Ксенофонтовтар, Матвеевтар, Павловтар, Петровтар, Яковлевтар, Янторусовтар. Уоттаах сэрии толоонуттан 30 киһи төрөөбүт дойдуларыгар тыыннаах эргиллибиттэрэ. Кинилэр сэрии кэнниттэн дойду чөлүгэр түһэригэр, тыа хаһаайыстыбата сайдарыгар кылааттарын киллэрбиттэрэ. Сэриигэ ылбыт бааһырыыларын содулуттан уонна сэрии тыйыс усулуобуйалара доруобуйаларыгар охсон, мөлтөтөн сорохторо эдэр саастарыгар орто дойду олоҕуттан барбыттара.
Кыайыы туһугар фронт уонна ыраах тыыл биир ньыгыл күүс буолбуттара. Холкуос ыарахан үлэтэ дьахтар, оҕо аймах, кырдьаҕастар санныларыгар сүктэриллибитэ. Кинилэр бэйэлэрин харыстаммакка күүстээх үлэнэн кыайыыны уһансыбыттара.
Төрөппүттэригэр, эбэлэригэр-эһэлэригэр анаан «Папанин» аатынан холкуоска үлэлээбит дьон оҕолоро, сиэннэрэ, аймахтара биир сүбэнэн кыттыһан өйдөбүнньүк туруорбуттара. «Кыайыыны уһансыбыт дьоммут» диэн өйдүбүнньүгү кэлин кэҥэтэн мемориал оҥорбуттара. Үгүс дьон ааттара сөргүтүллэн суруллубуттара.
Кэскили түстээбит аҕа көлүөнэ биир дойдулаахтарбыт кыайыыга кытаанах дьулуурдара, олоххо тардыһыылара, күүстээх санаалара, инникигэ эрэллэрэ Ийэ дойдуну ытыктыырга, кининэн киэн туттарга, историятын үөрэтэргэ, үүнэр көлүөнэни патриотическай иитиигэ тирэх буолаллар. Билиҥҥи көлүөнэ дьон кинилэр үтүө ааттарын үйэтитэр- ытык иэспит буолар.
Александра Павлова (Николаева)