Тырып-ирип көрөөччү,
Хоҥкуй-нуоҕай хамсааччы,
Сатабыллаах салайааччы
Августина Прокопьевна –
«Скромность Көлүкэчээн».
Онтон бу аат латыынныы «величественная», «священная», «почтенная» диэн эбит. Онтон ол саҕана дьоно иккис Ыспааһап уйгулаах ардаҕын бүрүнэн төрөөбүт кыыһы , төрөөбүт ыйынан Августина диэн аат биэрэннэр инники олоҕун төлкөлөөбүттэр эбит. Түөрт уолу кытта соҕотоҕун төрөөн төрүү атаах этэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Ийэтэ эр дьон истиэнэҕэ ыйанар көбүөр курдук, бу кыыс ийэтигэр отой тиийбэт эбит диэн сирэр, кырасыабай дьахтардара этэ. Күҥҥэ 150-200 бурдук түүтэҕин баайан 1942 сыллаахха Ыстаалын төбөлөөх мэтээли анньыммыта. Киирэр аан аттыгар түрдэлэммит утуйар таҥас куруук бэлэм турааччы. Онно быстыбыт-ойдубут, хонор сирэ суохтар куруук хонон-өрөөн ааһааччылар. Ийэтэ киирбит киһиэхэ куруук уу, чэй кутан биэриэхтээххит диэн ииппитэ. Ону суоллаан кыыһа Ага икки оҕону моой ылан ииппитэ, бырааттарын оҕолорун көрсүбүтэ, ааһа баран сиэнин Юраны отой муннун анныгар укта сылдьар.
Ойор-тэбэр оҕо сааһыттан кип-киэҥ тиэргэҥҥэ тарбыйах сырсан кытарчы буһарын, баалынайдаах ууга киирэн сөрүүкүүрүн күн бэҕэһээ курдук өйдүүр. Модница буолуоҕа оччоттон да тардан, оскуолаҕа кып-кыһыл сэлээппэлээх барбыта. Мап-маҥан саҕынньах бастаан киниэхэ баар буолбута. Онтугар чэрэниилэ тохтон күн-ый ыһыаҕа буолбута. Маанымсыйан ийэтэ тикпит баата ыстаанын таһырдьа хаарга көмөн барара, дьэ тоҕо буолуой таайыҥ. Ол содулугар билигин атаҕым ыалдьар, оҕолор кыра эрдэххититтэн айылҕа эридьиэстэрин учуоттан таҥныҥ диир. Оскуолаҕа халлаантан сулуһу да харбаабатар орто үчүгэйдик үөрэммитэ. Тымныы, барбаккын диэтэхтэринэ төкүнүйэ сылдьан ытаан атыыр айдаан буолара.
Бастаан оскуоланы бүтэрээт, Новосибирскайга линотопистка үөрэҕэр барбыта. Сыл ортото сибиньиэскэ аллергиялаан сыыллыбыта. Онон Сунтаар улуу бэчээттээччитэ буолуоҕа хаалбыта. Кэлэн уһуйааҥҥа үлэлии сылдьан Варвара Степановна сүбэтинэн 1974 с. Омскайга иитээччи үөрэҕэр барбыта. Экзаменнарын бэккэ ааһан 500 устудьуон ортотугар соҕотох саха буолан 2,5 сыл үөрэммитэ. Хата тетя Юлия диэн нуучча дьахтара олордон абыраабыта. Дьоно ый аайы 50 солк. ыыталлара. Сороҕор онтун таҥас гынан баран күҥҥэ 10 бэлимиэни буһаран сии сылдьыбыт, аччыктаан уҥан охтубут да түгэннэрэ баар этилэр. Дьоно кыра бырааттарын иитэллэрин аһара өйдүүрэ, улахан эдьиий быһыытынан эппиэтинэһэ улахана. Үөрэҕэр олус кыһанара. Уруһуйга отой мөлтөх этим , ол эрэн 5 үөрэммитим диэн сөхтөрдө. Сатаабат да буоллар, отой сатыар диэри, хойукка диэри олорон уруһуйун, лепкатын оҥороро, онон кыһалларын иһин сыаната 5 түспэт этэ. Тыа оҕото нууччалыы саҥарара мөлтөх буолан үгүс күчүмэҕэйдэри көрсүбүтэ. Биирдэ үөрэтэр былааныгар, туттар тэриллэр диэҥҥэ мочалка диэн суруйбутун учуутала олус үчүгэйдик быһаарбытын күн бүгүн да саныыр. «Мочалка для бани, а это тряпка»- диэбитэ умнуллубат уруок буолбута. Икки аҥаар сыл аҥаардас үөрэҕинэн олорбут, соҕотох саха буолан оннооҕор Роща диэн сахалар түмсэр сирдэригэр барбатах.
Ити курдук кыыспыт үөрэҕин 1976 с. бүтэрэн кэлэн «Кэскил» уһуйааҥҥа үлэлии киирбитэ. Манна 16 сыл, онтон уон сылын сэбиэдиссэйдээн карьерата саҕаламмыта. Онтон сэбиэдиссэйинэн «Чебурашкаҕа» көһөн 2023 сылга диэри 38 сыл сэбиэдиссэйдээн кэллэ. Билигин үлэлээбитэ 54 сылын көрсө эбии үөрэхтээһин иитээччитинэн үлэлиир, «Көмүс күлүүс» диэн устуудьуйалаах, оҕо көмүскэлин күнүгэр 18-с сылын испэктээк көрдөрөллөр.
2006 с. улуус баһылыгын граныгар кыайан «Тутууну бастыҥ тэрийээччи» аатын ылбытын ол саҕана олус сөхпүтүм, араас тутуу эр дьонун кэннигэр хаалларан. Ол курдук 2 ый иһигэр тутуу хонтуоратын көтүттэрэн ылан уһуйаанын кэҥэппитэ. Биир сайын «Чебурашкаҕа» сопхуостаабытым. Онно биир биэс харчыта суох сылдьан пилорамаҕа тиийэн тутуу маһа көрдөһөн, үлэһиттэр барахсаттар быһа гыммаккалар, эрбэтэн тиэйэн аҕалан биэрэннэр, ол саҕана уһуйаан аттыгар кыра дьиэчээннээх оҕо оонньуур былаһааккатын кырааскалаан тупсаран дэндэтэн кэбиспиппит, отой ороскуота суох, онон Прокопьевна кэпсэтэр, ыпсарар дьоҕурун илэ көрбүтүм. Соторутааҕыта диэри уһуйааҥҥа киирии, сибиинньэ таҥаратыгар тиксэр курдук, былдьаһык этэ. Хата, оччотооҕу хотуттар Антонина Саввинова, Августина Егорова кыһалҕабын таба өйдөөннөр, кинилэр көмөлөрүнэн сиэннэрим уһуйааҥҥа ылыллан, сылдьан муҥура суох махталлаахпын.
Августина Прокопьевна тустаах үлэтин кэннэ кулуупка түүн 2-3 диэри сылдьан репетициялыыра. Бастаан 9 кылааска сылдьан «Маарыкчаан ыччаттара» пьесаҕа кыттаары кастиҥҥа кэлбитин, оччотооҕу кэм чулуу режиссера Владимир Николаев: «Эн айылҕаттан отой талаана суох эбиккин!»- диэн оҕону самыннарбыта. Тэрилтэнэн Саҥа дьыл аайы испэктээк туруорар улуу күрэс баар этэ. Онно кыһалҕаттан оонньоон, оруолугар киирэн өлөн түспүтүн олус сэргээн ,аны ол режиссера сырса сылдьан тыйаатырга кэл диэн көрдөспүт, ийэтигэр кытта кэлэ сылдьыбыт. Ол курдук ааттаһыннаран Ага тыйаатырга кэлэн прима буолбута, бары сүрүн оруоллар киниэнэ буолтара. Манна кэлэн олоҕор саамай бастыҥ дьүөгэтин Динаны көрсүбүтэ. Кимниин сылдьаҕын да кини курдук буолаҕын диэн мээнэ эппэттэр. Тыйаатырга сиэнин Юраны, кэргэнин Семены эмиэ аҕалбыта. Оннооҕор миигин «Көлүкэчээн» ансаабылга, ол саҕана сопрано бастакы куоласка Ага аҕалбыта.
Барытыгар бастыҥ кыыһы хайгыы көрөннөр «Куба» диэн таптал аатынан дьаралыктаабыттара. Бу тэйэ-тэбэ сырыттаҕына политехническай институту бүтэрэн ПМКҕа үлэлии кэлбит, музыкант, спортсмен беларусь уол таба көрөн, барар сиригэр маныыр, кэлэр сиригэр кэтиир буолбута. Кыыс оруобуна 30 сааһыгар, ийэ буолар хаана тардан, удьуору уһатар кыыс оҕоломмута. Урукку кэмҥэ кыыс кэргэнэ суох оҕолоноро одуу буолааччы. Ол сиэринэн кыыс төһө да ыстыыр ыас буоллар, оннооҕор уулуссаҕа оҕотун үтэн истэҕинэ кэлээскэтин өҥөйөн көрөр этилэр, ону барытын эрдээхтик тулуйбута. Аҕата тоҕо эрэ оҕом музыкант буолуо дииринии кыысчаан билигин домраҕа оонньуур саха национальнай оркестрын музыкана, СӨ культуратын туйгуна.
Аны 45 сааһыгар эмискэ ыал буолуута эмиэ биир дьикти. Арай биир киһи арахпакка субуоннуур буолбут. Тугу сүтэрэрэ баарай, сылы супту оннук төлөпүөнүнэн кэпсэппиттэр. Сыл буолан баран ааһан иһэн чэйдээн ааһабыт дуо диэн 3 буолан көтөн түспүттэр. Кыыс сылы быһа кэпсэппит киһитин көрөн да билбэт эбит, урут билиҥҥи курдук араас хаартысканы ыытыһар суотабай суоҕа. Арай туран биирдэстэрэ нефтебазаны көрдөрөн биэр эрэ, саппараапкаланыа этибит диэбит. Ийэтэ сирдээ, көрдөр диэн сирдьитинэн барсыбыт. Арай киһитэ олох да заправкаҕа наадыйбат, кэпсэлэ дьэ киирбит, илэ билсиһэн барбыт. Кэлин билбитэ заправка диэн кыыһы дьиэттэн таһаарар сылтаҕа эбит, вахтаҕа Ньурбаттан Удачнайга сүүстэ тиэстибит суолугар турар саппарааканы хайдах билбэт буолуой.
15 хонон баран вахтатыгар баран иһэн күтүөтүн, табаарыһын кытта кэлэн кэргэн кэпсэтэн, ийэтин кытта илии охсуһан ааспыттар. Аны 15 хонугунан кэлэн сыбаайбалыыбыт диэн буолбут. Арай уола барбытын кэннэ уһуйааныгар тахсан:» Мин эргэ барар буоллум быһыылаах, «-диэбит. Уонна ол 15 хонук устата өйүн булларбакка Ньурбаттан ас таһан барбыттар, Семен киһи бөҕөҕө харчы иэс ыспытын сыбаайбалыыр диэн истэн иэстэрин харчы бөҕөнү аҕалан Августинаны көмөн кэбиспиттэр, дьүөгэтэ куораттан былааччыйа, симэх аҕалбыт, уһуйаан кыргыттара СЭС-кэ тиийэн сыбаайба оҥорорго көҥүл ылбыттар, ааһа баран ЗАГС сыбаайба күн уһуйааҥҥа кэлэн холбооттууругар кэпсэппиттэр. Ити курдук мин тугу да гыммакка, ас да астаабакка, 150 киһилээх сыбаайба остуолугар олорор этим диэн кэпсээбитин үчүгэй остуоруйа курдук иһиттим. Бу аҕай иннинэ көрбүөччүгэ сылдьан ыраастаппыта. Сотору кэргэннэниэҥ диэбитэ оруобуна сөп түбэспит. Маннык холбоспут Августина, Семен Егоровтар ыал буолан бииргэ олорбуттара үйэ чиэппэрэ буолла. Иккиэн дьиэ тутуннулар, куоракка дьиэ ыллылар, Прокопьевна улахан аймахха мааны кийиит. Сэмэн инсультаан баран үчүгэй көрүүлээх буолан толору олоҕунан олорор. Ага кэргэним куруук өйүүр, дьиэҕэ көмөлөһөр, күнүүһүтэ суох диэн астынан кэпсиир.
Августина Прокопьевнаттан киһи элбэххэ үөрэнэр. Ол курдук, 70 сааһыгар Сунтаардааҕы колледжка үөрэнэн повар идэтин чиҥэтэн баһылаан, сатаан минньигэстик астаабата диэн суох. 70 сааһыгар улууска ыытыллыбыт күрэххэ кыайан «Далбар Эбэ» буолла, «Страварти» индийскэй үҥкүү бөлөҕөр сылдьан этин -хаанын эрчийэр. Саамай сүрүнэ, сиэннэригэр холобур буолаары, 70 сааһыгар университеты бүтэрдэ. Үөрэнэр хаһан да хойут буолбатах, оннооҕор биһиги эбэбит 70 сааһыгар университеты бүтэрбитэ диэн үлэҕэ, үөрэххэ куруук тардыһыылаах буолуохтара диир.
Үөрэхтээх, үлэлээх буолуҥ, дьон сиилиэ диэбэккэ сүрэххит этэринэн олоруҥ, ийэ буолар иэскитин толоруҥ, оҕолоох- уруулаах буолуҥ, дьүөгэҕитин сыаналааҥ, сирдэрбэт курдук үлэлээҥ диэн этиилээх Августина Прокопьевна, оҕону иитиигэ уонна үөрэхтээһиҥҥэ РФ бочуоттаах үлэһитэ, Сунтаар бочуоттаах олохтооҕо, СӨ бочуоттаах бэтэрээнэ, үлэни бастыҥ тэрийээччи уонна да атын аатын – суолун ситэн суруйбатым.
Августина, чэгиэн, чэбдик буол!
Зинаида Федотова-Дьол Кыыма