Уопсастыбаҕа бэрээдэги көрөр-истэр, итиэннэ дьон олоҕор куттал суох буолуутун хааччыйар үлэһиттэр диэн буолла да, тоҕо эрэ үгүспүт полиция үлэһиттэрин саныы түһэбит. Оттон кинилэри сэргэ Росгвардия биэдэмистибэ таһынан харабыллыыр салаатын байыастара биир сыаллаах-соруктаах ситимнээх үлэни ыыталлар. Бу тэрилтэ көмөтүнэн судаарыстыбаннай суолталаах улахан эбийиэктэр, ону тэҥэ дьон олорор дьиэлэрэ күүстээх харабылга, кэтэбилгэ турар буоланнар, уоруу уонна күлүгээннээһин суһаллык туоратыллар.
Сылын аайы алтынньы 29 күнүгэр Арассыыйаҕа Росгвардия биэдэмистибэ таһынан харабыллыыр салаатын үлэһиттэрэ уонна байыаннай сулууспалаахтара идэлээх бырааһынньыктарын бэлиэтииллэр. Бэлиэ күҥҥэ сөп түбэһиннэрэн, биир күн эрэдээксийэҕэ Росгвардия Сунтаардааҕы салаатын салайааччытын, полиция майорун Афанасий Степанович Федоровы сэһэргэһэ диэн ыҥырдым.
- Афанасий Степанович, быйыл бу тэрилтэҕэ саҥа салайааччынан ананан үлэлээн эрэр эбиккин. Тэрилтэҕит уонна үлэҕит-хамнаскыт туһунан кэпсии түһүөҥ дуо?
- СССР Миниистирдэрин Сэбиэтин уурааҕынан, 1952 с. алтынньы 29 күнүгэр, суолталаах эбийиэктэргэ норуот хаһаайыстыбатын уонна олохтоохтор баайдарын-дуолларын харыстыыр систиэмэ тэриллибитэ. Онон, идэлээх бырааһынньыкпыт ити күҥҥэ сөп түбэһэн бэлиэтэнэр буолбута. Маҥнай утаа биһиги сулууспабыт Ис дьыала министиэристибэтин бас билиитигэр сылдьыбыт эбит буоллаҕына, кэм-кэрдии ааһан, сулууспа сайдан, саҥа технологиялар киирэннэр күн бүгүн РФ национальнай гвардиятын федеральнай сулууспата (Росгвардия) диэн ааттанан үлэлии олоробут. Сунтаарбыт улууһугар бу тэрилтэ 1968 с. тэриллибитэ. Бастакы салайааччынан Матвей Анисимович Румянцев үлэлээбитэ. 70-с сыллар саҕана туох баар тиэхиньиичэскэй сэбилэниибит хаҥаан, сайдан барбыта. Араас сылларга үлэлээн ааспыт тэрилтэ салайааччылара И.А. Попов, Н.Г. Капустин, Ю.П. Михайлов, Д.Д. Казаков, А.К. Павлов, В.В. Иванов, В.Г. Козлов уонна А.А. Гурьев буолаллар. Кинилэр бэйэлэрин кэмнэригэр тэрилтэ историятыгар туспа суолу-ииһи хаалларан, бэрт таһаарыылаахтык үлэлээн ааспыттара. Этэн аһарбытыҥ курдук, быйылгы сылтан салайааччынан мин үлэлээн эрэбин. Оттон иниспиэктэр дуоһунаһыгар полиция старшай срежана Василий Саввинов ананна. Билиҥҥи туругунан уопсайа 9 үлэһиттээхпит. Ол курдук, түөрт старшай полицейскай, үс полицейскай, отделение хамандьыыра, НОООПОО иниспиэктэрэ уонна отделение салайааччыта. Ону таһынан олохтоохтору кытары үлэлэһэр аҕыс үлэһиттээхпит. Кинилэри сүрүннээччи, полиция сержана Дмитрий Максимович Ефимов буолар. Бэйэтэ эмиэ олус ирдэбиллээх, үтүө суобастаах хамандьыыр уонна ураты билиилээх үлэһит быһыытынан сыаналанар. Маны таһынан биһиги тэрилтэбитигэр саамай тутаах үлэһиттэрбит Николай Афанасьев, Анастасия Чолбодукова, Альберт Сахатаев, ону тэҥэ суһал иһитиннэриини биир бастакынан тутар дьуһуурунай үлэһиттэрбит Виктор Ефимов, Николай Иванов, Анатолий Степанов, Нина Николаева, Амбросий Гуринов күүс-көмө буолаллар.
- Эһиги үлэҕит сүрүн хайысхата туохханый?
- Биһиги сүрүн үлэбит – уопсастыбаҕа бэрээдэги көрүү, дьон доруобуйатыгар куттал суох буолуутун хааччыйыы, терроризмы уонна экстремизмы утары үлэни ыытыы буолар. Ону тэҥэ саа эргиирин, көҥүлүн хонтуруоллуубут, улахан эбийиэктэри уонна чааһынай дьон олорор дьиэлэрин, кыбартыыраларын харабыллыыбыт. Сунтаар улууһугар уопсайа 70 эбийиэк уонна 21 чааһынай олорор дьиэ биһиги кэтэбилбитигэр тураллар. Үлэһиттэрбит күннэтэ массыынанан сылдьан патрульга тахсаллар. Араас суһал иһитиннэрии киирэр түгэнигэр бэрт кылгас бириэмэ иһигэр тустаах аадырыска тиийэбит.
- Кырдьык, үлэҕит олус эппиэтинэстээх, түргэн-тарҕан туттууну эрэйэр эбит. Эһиги кэккэҕитигэр киирэн үлэлиэн баҕалаах дьонтон туох ирдэнэрий? Каадырынан хааччыллыыгыт хайдаҕый?
- Билигин 5 вакансия аһаҕас турар. Бу эйгэҕэ үлэлиэн баҕалаах эдэр, эрчимнээх ыччаттар наадалар. Эрдэ сууттана сылдьыбатах, аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт эбэтэр үрдүк үөрэх кыһатын, орто анал үөрэҕи бүтэрбит дьон үлэҕэ киириэхтэрин сөп. Үлэҕэ киирдэхтэринэ, маҥнай утаа, үс ый Дьокуускайга анал үөрэтэр кииҥҥэ баран үөрэнэллэр. Онно кинилэр сокуоннары үөрэтэллэр, араас физическэй приемнары, албастары о.д.а. билэн үлэҕэ толору бэлэмнээх кэлэллэр. Маны таһынан биһиги элбэх социальнай көмөнү туһанабыт. Холобур, мэдиссиинэ барыта босхо, хамнаспыт үрдүк, сыл аайы дьиэ кэргэҥҥин хабан туран босхо бырайыас төлөнөр уонна эрдэ биэнсийэҕэ тахсаҕын. Саамай сүрүнэ – үлэһиттэрбитигэр бронь көрүллэр.
- Төһө элбэх суһал иһитиннэрии киирэрий, буруйу оҥоруу ордук хайа кэмҥэ тахсарый?
- Буруйу оҥоруу саас уонна күһүн үгүстүк тахсар. Биэнсийэ, хамнас кэлэр кэмигэр итирик туруктаах дьон күлүгээннээһиннэрэ элбиир. Сыл саҕаланыаҕыттан уопсайа 48 суһал ыҥырыыга сырыттыбыт, 176 киһи бэрээдэги кэһэн административнай эппиэтинэскэ тардылынна.
- Эбийиэктэри уонна дьон олорор дьиэлэрин хайдах быһыылаахтык көрөҕүтүй-истэҕитий?
- Дьиэлэрин уонна тэрлтэни харабыллатыан баҕалаахтар биһиэхэ кэлэн тус сайабылыанньа биэрдэхтэринэ дуогабар түһэрсэбит. Дьон үксүн тэрилтэҕэ да буоллун, чааһынай олорор дьиэлэригэр да буоллун ордук КТС (кнопка тревожной сигнализации) туруортараллар. 02 эрийэ сатаабаккалар эрэ, кнопка баттаатылар да биһиэхэ сигнал кэлэр. Маннык курдук сигнал биэрэр тэрилбит арааһа элбэх. Киирэр ааҥҥа, түннүккэ уонна дьиэ иһигэр диэн туһунан буолар. Бу тэриллэри бэйэбит монтербут уонна электрикпыт тиийэн туруоран биэрэллэр. Соҕотох олорор дьоҥҥо, кырдьаҕастарга олус көмөлөөх. Онон биһиги тэрилтэбит кэтэбилигэр баайы-дуолу эрэ буолбакка, дьон көмүскэллээх сылдьарын туһугар кыһанабыт.
- Түмүккэ, тугу этиэҥ этэй?
- Бастатан туран, чэпчэкитэ суох, ол эрэн нэһилиэнньэ нус-хас олоҕун араҥаччылыыр биир идэлээх дьоммун бырааһынньыкпытынан итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибин. Билигин үлэлии сылдьар эдэр үлэһиттэргэ холобур буолар, бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор бэтэрээн үлэһиттэри Иван Иванович Афанасьевы, Алексей Александрович, Гурьевы, Сергей Сергеевич Сергеевы, Александр Леонидович Михайловы, Амбросий Николаевич Гуриновы, Иван Павлович Игнатьевы уонна Василий Геннадьевич Козлову эмиэ ахтар тоҕоостоох, кинилэринэн киэн туттабыт уонна махтанабыт!
Елизавета ТИТОВА