Хадаттар Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыылара
Оччотооҕута Хадан нэһилиэгэр, Курсуйга «Кыһыл сыһыы», Ньылаҕа Чапаев аатынан, Хаандыга Энгельс аатынан, Туойдаахха Толстой аатынан, Илимнииргэ Ворошилов аатынан холкуостар тигинэччи үлэлии олорбуттара. Сэриигэ бу холкуостарынан барыта 116 киһи барбыта. Кинилэртэн 44 киһи өстөөҕү кыайан-хотон кэлэн эйэлээх олоҕу тутуспута, 72 буойун кыргыһыы толоонугар хаалбыта. Ол иһигэр 19 киһи сураҕа суох сүппүтэ. Ханна тиийэн өлбүттэрэ, көмүллүбүттэрэ биллибэт этэ.
Хадан нэһилиэгиттэн Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ кыттыбыт дьоннорбутун хаһан, хас саастаахтарыгар ыҥырыллыбыттарын, ханна сулууспалаабыттарын, туох наҕараадалаахтарын, өлбүт буойуттар ханна көмүллүбүттэрин чуолкайдаан суруйа сатаатым.
Фроҥҥа барбыттары саастарынан араардахха маннык: 18-30 – 57 киһи; 31-40 – 31 киһи; 41-49 – 10 киһи; Төрөөбүт сыллара биллибэт – 18 киһи.
Ситэтэ суох дааннайынан биһиги нэһилиэкпититтэн сэриигэ бастакы хомуурга 1941 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр 15 киһи барбыта. Итини таһынан, 1941 с. сайыныгар Хадантан төрүттээх 4 киһи Алдантан, Чурапчыттан, Өлүөхүмэттэн барбыттара. Кинилэр бу улуустарга араас үлэҕэ үлэлии сылдьыбыттара. 1942 с. – 37 киһи, 1943 с. – 13 киһи, 1944 с. – 6 киһи ыҥырыллыбыта.
1941 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр улууспут 700-чэ киһитэ сэриигэ Туруктанан сатыы айаҥҥа туруммуттара. «700-чэ киһини мас оҥочолорунан, өрүһү түүнү быһа туораппыттара», – диэн оччотооҕу оҕолор кэпсииллэр. Агдаарыга мунньуталаан миитиннээбиттэрэ, хас да сиргэ кулуһун оттон күөс өрөн аһаталаабыттара. Кэри-куру да буоллар, алҕаталаан оһуохайдаабыттара. Туруктанан сэриигэ сатыы барыы 55 сылынан, 1996 с. балаҕан ыйын 5 күнүгэр «Тоҕус туруйа» обелиск Хадан нэһилиэгин Агдаары хонуутугар туруорбуттара. Обелиһы аһыыга бастакы хомуур буойуттара кыттыыны ылбыттара.
Сэрии толоонуттан төннүбэтэхтэр сүрүннээн арҕаа сулууспалаабыттара. Биһиги нэһилиэктэн Арҕаа фроҥҥа 99 киһи, Илин фроҥҥа 17 киһи сэриилэспитэ.
Хадан нэһилиэгиттэн сэриигэ баран барыта 72 киһи өлбүт. Кинилэртэн 18 – 30 сааһыгар диэри – 40, 31-41 диэри – 22, 41-тэн үөһээ – 8. Алдьархайдаах сэриигэ 30 диэри саастаах саамай күөгэйэр күннэригэр сылдьар уолаттарбыт олохторун толук уурбуттара олус хомолтолоох. Кинилэр бары кэриэтэ дьиэ-уот тэриммэккэ, оҕо-уруу төрөппөккө хаалбыттара олус кыһыылаах.
Сэриигэ өлүү-сүтүү олус элбэҕэ. Үөрэҕэ суох, нууччалыы билбэт саха уолаттара хас эмэ сылы быһа биир тыллаах суругу суруйбакка сылдьыбыт түгэннэрэ элбэх этэ. Сороҕор туох да сураҕа суох сылдьыбыт уолаттарын өлбүттэрин туһунан хара сурук кэлэн уолуталыыра. Ол курдук, Архипов Гаврил Игнатьевич өлбүтүн туһунан хара сурук 1943 с. дьонугар кэлбитэ. Гаврил Игнатьевич 5 оҕону хаалларан 1942 с. сайын фроҥҥа барбыта. Оҕолор ийэлэрэ эрдэ өлбүт буолан төгүрүк тулаайах хаалбыттара. Кини 45 саастааҕа, огдообото, элбэх оҕолооҕо ханнык да чэпчэтиини оҥорботоҕо. 1945 с. күһүнүгэр өлбүт диэбит киһилэрэ кыайыы кынаттанан дьиэтигэр киирэн кэлбитэ. Улахан үөрүү-көтүү буолбуттара.
Хадан сириттэн хорсуннук сэриилэспит дьоммутунан биһиги киэн туттабыт. Ол курдук, Данилов Дормидонт Григорьевич ааттанар. Кини 1938 с. Уһун Илиҥҥи Бойобуой Кыһыл Знамя уордьаннаах 32-с стрелковай дивизия младшай хамандыырдары бэлэмниир оскуолатыгар курсанынан, онтон хамандыырынан сулууспалаабыта. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕаланыытыттан бүтүөр диэри Ленинградскай уонна Арҕаа фроннарга 160-с стрелковай дивизия 1295-с полкатын ротатын политругунан, батальон хамандыырынан сылдьыбыта. Дормидонт Григорьевич Ийэ дойду көмүскэлигэр хорсун, дьоруойдуу быһыыны көрдөрөн «Бойобуой Кыһыл Знамя», «Кыһыл Сулус» уордьаннарынан, хас да мэтээллэринэн наҕараадаламмыта, үгүс махтал суругу туппута. Сэрии кэнниттэн кини араас партийнай-салайар үлэлэргэ Өлүөхүмэнэн, Алданынан, Москванан, Ньурбанан, Сунтаарынан, төрөөбүт Хаданыгар отделение управляющайынан үлэлээбитэ.
Д.Г.Данилов оҕо эрдэҕинээҕи табаарыһа бойобуой доҕоро Никита Ананьевич Никитин эмиэ хорсуннук сэриилэспитэ. Сэрии быдан инниттэн саллаат сиэрэй синиэлин кэппитэ, буорах сытын өссө Халкин-Голга билбитэ. Никита Ананьевич кыайыы өрөгөйүн көрбөккө, Москва аннынааҕы ытык сиргэ, модун Арассыыйа бүттүүнэ сүгүрүйэр Бородино хонуутугар, баара-суоҕа 24 сааһыгар хорсуннар өлүүлэринэн бүтэһиктээхтик охтубута, дьон-норуот кинини умнубат. Ол курдук, 1996 с. Бородинотааҕы кыргыһыы 55 сылыгар, Бородино хонуутун кэриитигэр Н.А. Никитин толору аата суола, хаартыската, байыаннай званиета суруллубут мэҥэ тааһа ууруллубута.
Исай Васильевич Попов сэрии саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри уоттаах сэриигэ сылдьыбыта. Ленинград блокадатын кыттыылааҕа. Онно кини 43 фашиһы суох гыммыта, хаста да бааһырбыта. Кини Сэбиэскэй сойуус Маршала К.Е. Ворошиловы кытта көрсүбүтэ, кини махталын ылбыта.
Оттон Павлов Семен Алексеевич эмиэ дьикти дьылҕалаах киһи. Кини икки төгүл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Аан бастаан кини 1941 с. сайыныгар ыҥырыллан баран бааһыран төннөн кэлбитэ. Онтон эһиилигэр иккиһин ыҥырыллыбыта. Арҕааҥҥы 205 нүөмэрдээх стрелковай полкаҕа, Берлиҥҥэ тиийэ сэриилэспитэ, хаста да бааһырбыта. Сэрииттэн тыыннах эргийэн кэлэн холкуос, сопхуос араас үлэтигэр таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кини бэйэтин олус дьоллоох киһинэн ааҕынара.
Сэрии кыттыылаахтарын наҕараадалара:
Хадантан сэриигэ кыттыбыт дьоннор туох наҕараадалаахтарын үөрэттим. Онтум маннык буолла:
«За Победу над Японией» мэтээл – 6.
Аҕа дойду сэриитин 1 истиэпэннээх уордьана – 2.
Аҕа дойду сэриитин 2 истиэпэннээх уордьана – 5.
«За боевые заслуги» мэтээл – 4.
«Бойобуой Кыһыл Знамя» уордьан – 1.
«Кыһыл Сулус» уордьан – 2.
«За отвагу» мэтээл – 3.
«Германияны Кыайыы иһин» мэтээл – 9.
Сэрииттэн эргиллэн кэлбит 24 киһи араас уордьанынан, мэтээлинэн наҕараадаламмыттар. Оттон сэриигэ сырдык тыыннарын толук уурбут дьоммут туох наҕараадалаахтара чуолкай биллибэт.
Биһиги Ийэ дойдуларын көмүскээбит эһэлэрбит, убайдарбыт тустарынан элбэҕи билэ сатыахтаахпыт. Кинилэр ааттарын үйэтитэр – биһиги ытык иэспит.
Саргы Григорьева, Хадан орто оскуолатын 9-с кылааһын үөрэнээччитэ
Икки «Кыһыл Сулус», «Бойобуой Кыһыл Знамя» уордьаннар кавалердара Дормидонт
Григорьевич Данилов
Данилов Д.Г. 1917 с. Сунтаар оройуонун Хадан нэһилиэгэр, Ньыла түөлбэтигэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Хаданҥа 4 кылааһы, онтон салгыы Сунтаар сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1937 с. Дьокуускайга педрабфакка киирбитэ. 1938 с. Дормидонт Данилов доҕоро Никита Никитиннын тылланан аармыйаҕа барбыттара.
Приморьеҕа байыаннай үөрэххэ үөрэммитэ. 1939 с. Монголияҕа Халкин Гол өрүс таһыгар японецтары утары сэриигэ кыттыбыттара. Фашисткай Германия сэриинэн саба түспүтүгэр, 1941 сыл от ыйын бүтүүтэ, кинилэр сулууспалыыр 32-с дивизиялара арҕаа тиийэн Ленинградскай фроҥҥа, онтон Москва таһыгар сэриилэспитэ. Д.Данилов, Н.Никитин Бородино хонуутугар өстөөҕү утары хаан тохтуулаах кырыктаах кыргыһыыга кыттыбыттара. Ити кыргыһыыга Никита Никитин хорсуннар өлүүлэринэн охтубута.
Дормидонт Данилов Арҕааҥҥы фроҥҥа 33-с аармыйа 1295 стрелковай полкатыгар автоматчиктар роталарын политругунан, онтон 136 стрелковай полкаҕа батальон хамандыырын политчааска солбуйааччытынан сулууспалаабыта. Москва, Тула, Можайскай, Калуга, Волоколамскай, Истра куораттары көмүскэспит. Дормидонт Данилов снайпер, разведчик, хайыһардьыт, политрук, «Түүҥҥү соһуччу атаака маастара» дэнэр хамандыыр этэ. 3 төгүл ыараханнык бааһырбыта. 1945 с. ахсынньыга майор званиелаах саппааска тахсыар диэри интендатскай чаастарга сулууспалаабыта.
Дормидонт Данилов 1941 с. ССКП чилиэнэ этэ. Партия сорудаҕынан сэрии кэннигэр, Саха сиригэр комсомол, партия обкомнарыгар, Ньурба уонна Өлүөхүмэ оройуоннарын райкомнарын 1-кы сэкирэтээринэн, Алданҥа рудоуправлениеҕа, экспедицияҕа араас дуоһунастарга үлэлээбитэ. Москваҕа 84-дээх профтехучилищеҕа дириэктэринэн, онтон дойдутугар кэлэн, Сунтаарга суол производственнай учаастагын начальнигынан, «Бордоҥ» сопхуос Хаданнааҕы учаастагын управляющайынан, Сунтаарга ДЭУ начальнигынан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ. Үтүө суобастаах үлэтинэн дьон-сэргэ дириҥ ытыктабылын ылбыта. Д.Г.Данилов 1983 с. кулун тутарга олохтон барбыта, төрөөбүт Хаданыгар көмүллүбүтэ, Дормидонт Григорьевич аатынан үйэтитэр сыалтан, төрөөбүтэ 90 сылын көрсө, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Иванов Е.П. уонна олохтоох бибилэтиэкэ сэбиэдиссэйэ Кириллина Р.А. ахтыы-кинигэни бэчээттэппиттэрэ. Улуус киинигэр уонна төрөөбүт нэһилиэгэр Дормидонт Данилов аатынан уулуссалар бааллар. Кэргэнэ Милада Михайловна диэн нуучча дьахтара этэ. Икки кыыстаахтара биллэр. Москваҕа олорбуттара.
Д.Г.Данилов балта Аграфена Григорьевна 2007 с. өлбүтэ, учуутал идэлээх. «Ийэм Прасковья Михайловна, уола Дорумуон хорсуннук сэриилэһэ сылдьарын туһунан хаһыаттарга суруйбуттарын аахтаран истэн олус үөрэрэ, оттон мин убайбынан киэн туттарым», – диэн ахтыбыттаах Аграфена Григорьевна.
Раиса Кириллина
Сэрии сылларыгар нэһилиэнньэ өлүүтэ-сүтүүтэ
Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Сунтаар оройуонугар сут-кураан дьыллар турбуттара. Эр дьон сэриигэ барбытын кэннэ холкуос ыарахан үлэтэ оҕо-дьахтар, кырдьаҕастар санныларыгар сүктэриллибитэ. Дьон «Бука барытын – фроҥҥа, кыайыы туһугар» диэн ааттаан ас-таҥас, үп-харчы хомуура булгуччалаах нолуок буолан олох ыараабыта. Хаданҥа дьон аччыктаан өлүүтэ саҕаламмыта. Ону таһынан ыарыылар, ордук сэллик, ис тиибэ, кыһыылах ымынах уо.д.а. хоргуйуу кытары кыттыһаннар өлүү-сүтүү элбээбитэ. Архыып докумуоннара кэпсииллэринэн Хадаҥҥа 1939 с. 84 киһи; барыта 202 киһи үс сыл иһигэр суох буолбут. (Сунтаар улууһун архыыба Ф.24.ОП.1.Д.Л.)
Егор Иванов, уһун сылларга учууталынан, завуһунан үлэлээбитэ, биллиилээх лектор, пропагандист
2010 с. тахсыбыт Е.П.Иванов, Р.А.Кириллина, А.С.Павлова хомуйан оҥорбут
«Хадан нэһилиэгин олохтоохторо 1941-1945 сэрии сылларыгар» диэн кинигэттэн
матырыйааллар туһанылыннылар