Быйыл Сунтаарбыт улууһугар элбэх бэлиэ тэрээһиннэри тэрийэр ураты, эппиэтинэстээх сыл буолан биэрдэ. Ол курдук, Улуу Кыайыы 80 сылын көрсө, итиэннэ Аар саарга аатырбыт Улуу киһибит С.А. Зверев – Кыыл Уола төрөөбүтэ 125 сылыгар анаан араас таһымнаах тэрээһиннэр ыытыллыахтара. Маныаха үбүлүөйдээх тэрээһиҥҥэ бэлэмнэнии үлэтэ эрдэттэн саҕаланан, номнуо үгүс үлэ бара турар. Бүгүн биһиги улууспут баһылыгын Анатолий Григорьевы кытта үлэ-хамнас тула кэпсэтиибитин таһаарабыт.
— Анатолий Васильевич, үтүө күнүнэн! Бэлиэ тэрээһиннэр тула улууска туох үлэ ыытылла турарын кэпсии түһүөҥ дуо?
— Буолаары турар Улуу Кыайыы тэрээһиниттэн саҕалыахха. Улуу Кыайыы – чахчы аан дойду үрдүнэн улахан суолталаах бырааһынньык диэн бэлиэтиэххэ наада. Ол иһин, биһиги манна улахан болҕомтону уураммыт, хамыыһыйа тэринэн дьоммутун үйэтитиигэ былааннаах үлэлэри ыыта турабыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр уонна анал байыаннай дьайыыга биир дойдулаахтарбыт дьоруойдуу быһыыларыгар сүгүрүйэн, киэн туттан, кэриэстээн туран кинигэ таһаартардыбыт. Манна биһиги биир дойдулаахтарбыт хас да сылы быһа бэлэмнэнэн кинигэ тахсарыгар утумнаахтык үлэлээтилэр. Ол курдук, снайпер Егор Петров, Арассыыйа, ДНР Дьоруойа Дмитрий Егоров – “Сунтар” уонна үөрэх ситимин үлэһиттэрэ сэриигэ кыттыбыт дьоннорун тустарынан кинигэлэр бэчээттэнэн таҕыстылар. Маны сэргэ, снайпер Егор Петров туһунан киинэ таһаарарга үлэ ыыта сылдьабыт. Ол курдук сценарийа олус үчүгэйдик, күүскэ оҥоһуллан, улахан ааттаах-суоллаах дьоннор интэриэһиргээннэр, масштаба улаатыах курдук. Онон, хомойуох иһин эбэтэр баҕар үчүгэйгэ буолуо быйыл тахсара кыаллыа суох курдук буолла. Сатаннаҕына кэлин син биир киэҥ эйгэҕэ тахсара былааннанар. Онон, үчүгэй киинэ бэлэмнэнэ сылдьар. Итини таһынан, сэриигэ барбыт биир дойдулаахтарбытыгар анаан мемориальнай дуоскалары, пааматынньыктары туруортаан бу күннэргэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйыахтаахпыт. Эдэр көлүөнэҕэ биһиги эһэлэрбит, эбэлэрбит утумнаабыт кыайыыларын иҥэрэр сыалтан, оскуола оҕолоругар араас хабааннаах тэрээһиннэр ыытылла тураллар. Ону тэҥэ, араас култуурунай эҕэрдэ кэнсиэрдэр, испэктээктэр о.д.а. буолуохтара. Нэһилиэктэринэн эмиэ үгүс элбэх үлэ ыытылла турар. Саамай улахан тэрээһиммит – Кыайыы параада. Манна биир да тэрилтэ туора турбакка кыралыын-улаханныын бары кыттыахтара. Бу күн, ыам ыйын 9 күнүгэр, «Албан аат» болуоссатыгар Дьоруой Дмитрий Егоров – “Сунтар” бүүһүн туруоран үйэтитиэхпит. Биһиги ытыктыыр, киэн туттар Петр Яковлев уонна Мартын Григорьев диэн Дьокуускай куоракка олорор икки сэрии бэтэрээн дьоннордоохпут. Кинилэргэ Улуу Кыайыы 80 сылынан эҕэрдэлээн, Сунтаар дьонун-сэргэтин аатыттан биирдии бэйэлэригэр 1 мөл. солкуобайы биэрбиппит. Кыайыы күнүгэр анаан ытык дьоннорбутугар, сэрии огдооботугар, тыыл бэтэрээннэригэр уонна сэрии сылын оҕолоругар эмиэ өйдөбүнньүк бэлиэлэри бэлэмнээн олоробут.
С.А. Зверев – Кыыл Уола үбүлүөйдээх сылыгар Ил Дархан Айсен Николаев дьаһалынан өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйа тэриллэн үлэлии олорор. Манна тэрээһиннэри торумнаан, бигэргэтэн, ол чэрчитинэн элбэх үлэ бара турар. Дьокуускай куоракка С.А. Зверев сылын киэҥ далааһыннаахтык арыйбыппыт. Сүдү киһибит талааныгар сүгүрүйэн, “Тоҕус оһуордаах түһүлгэ” өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһин үрдүк таһымҥа ыытылынна. Маны сэргэ, киниэхэ анаан өйдөбүнньүк эстафетата Саха сирин улуустарын кэрийэ сылдьар. Бу эстафета ыһыах кэмигэр түмүктэнэн Сунтаарбытыгар тиийэн кэлиэхтээх. Ыһыахпытыгар күүскэ бэлмнэнэ олоробут. Туох баар биллиилээх дьоннорбут кыттыһан, норуот суруйааччыта Наталья Владимировна – Сайа кыттыгастаах о.д.а. элбэх биллэр-көстөр билим үлэһиттэрэ кыттыылаах улахан үлэлэр бара тураллар. Ол курдук, Дьокуускай куоракка Бүтүн Арассыыйатааҕы НПК буолан ааста. Күһүн Татарстан уонна Башкортостан өрөспүүбүлүкэлэригэр норуотттар икки ардыларынааҕы НПК ыытыллара былааннанар. Култуура министиэристибэтин иһинэн Кыыл Уола айымньыларынан элбэх испэктээкиллэр туруохтаахтар. Ону таһынан С.А.Зверев аатынан Үҥкүү театра гастрольнай турдары оҥоруохтаах. Биһиги ыһыахпытыгар кэлэн, кыттыһан эмиэ улахан үҥкүү туруоруохтаахтар.
Бэс ыйын 11 күнүгэр Сергей Зверев олорон ааспыт Ытык Ыгыатта сириттэн ыһыах сиэрин-туомун саҕалыахтаахпыт. Ол кэннэ бэс ыйын 14 күнүттэн нэһилиэктэр ыһыахтара буолуохтара. Түмүктүүр ыһыах бэс ыйын 20-21 күннэригэр Сунтаарга ыытыллыа. Ил Дархан Айсен Николаев кэлэрэ былааннанар. Ону тэҥэ, атын эрэгийиэннэртэн эмиэ ыалдьыттар кэлээри баҕа санааларын этэн олороллор. Онон, элбэх киһини көрсөргө бэлэмнэнэ сылдьабыт. Ыһыах хамыыһыйатыгар туруорсан, быйыл трибуналары саҥардан эрэбит. Үтүө дьыала хамсааһын чэрчитинэн үп көрүлүннэ. Билигин манна күүстээх үлэ саҕаланан бара турар. Былаан быһыытынан бэс ыйын 15 күнүгэр бүтэриэхтээхпит. Итини тэҥэ 12 саҥа хорчуоппа тутуллуохтаах. Нэһилиэктэр баһылыктара, элбэх дьон туруорсууларынан хас биирдии нэһилиэккэ анаан ыһыахтыыр сиргэ ураһалар тутуллан саҕаланнылар. Ытык кырдьаҕастар онно киирэн олоро түһэн сынньаналларыгар уонна нэһилиэк туһунан кэпсиир түһүлгэ баара олус кэрэхсэнэр. Ураһалар тутуулара түмүктэннэҕинэ олус үчүгэй көстүүлээх буолуо. Бу барыта биһиги пааркабыт сайдыытын концепциятынан оҥоһуллан эрэр. Мин санаабар саамай сөптөөх хамсааһын дии саныыбын. Ипподормҥа эмиэ олорор сирдэргэ өрөмүөн үлэтэ барыахтаах. Сунтаар күөлүгэр сынньанар сиргэ ыраах сиртэн кэлбит дьоҥҥо анаан «палаточнай городок» оҥоһуллуохтаах. Уу ситимин тардыахтаахпыт, сөптөөх усулуобуйаны тэрийиэхтээхпит. Дьон-сэргэ сылдьарыгар табыгастаах буоллун диэн автобус тохтобулун оҥорору былаанныыбыт. Ити курдук былааҥҥа киирбит тэрээһиннэр барыта буолуохтара, үлэлэр ыытылла тураллар.
— Бэлиэ тэрээһиннэри ураты атын боппуруоска тохтоон ылыахха. Ол курдук, үлэ сырыытынан араас куораттарга элбэхтэ сылдьаҕын. Соторутааҕыта Москваҕа форумҥа баран кэлбитиҥ. Инникитин биһиги улууска федеральнай бырагырааманан туох, ханнык үлэ ыытыллыай?
— Москваҕа Федерация Сэбиэтин чилиэнин Сахамин Афанасьевы кытта көрсөн, федеральнай бырагыраамаларга бииргэ үлэлэһэр туһунан кэпсэтии барда. Биһиги туруорсар боппуруостарбытыгар араас министиэристибэлэргэ үлэлэһэргэ бэлэмин эттэ. Ону тэҥэ, бэйэтин өттүттэн анал байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттарга, сураҕа суох сүппүт байыастары көрдөөһүҥҥэ, билиэн түбэспит уолаттары босхолуурга, госпитальга сытар уолаттарга туох, ханнык кыһалҕа баарынан федеральнай кииннэри, оборона министиэристибэтин кытта үлэлэһэргэ бэлэмин биллэрдэ. Мин бу тиийэ сылдьан Бурденко уонна Вороновскай госпиталларыгар сытар биир дойдулаах уолаттарбытын көрсүстүм. Уолаттар санаалара бөҕө. Кыайыы 80 сылынан эҕэрдэлээн, махтанан кыра сэмэй бэлэх туттардыбыт.
Түгэнинэн туһанан, бэлиэ сылларынан барыларын эҕэрдэлиибин. Улуус сайдарын туһугар бука бары бииргэ түмсэн үлэлиэххэйиҥ. Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар махтаныахпын баҕарабын. Саамай сүрүнэ уолаттарбыт доруобай, этэҥҥэ сылдьан дойдуларыгар эргиллэн кэлиэхтэрин наада.
Елизавета ТИТОВА