Сунтаар улууһун дьаһалтатын көһө сылдьар кэллиэгийэтэ Бордоҥ нэһилиэгэр үлэлээтэ. Бордоҥ улууска ынах-сылгы ахсаанын энчирэппэккэ олорор нэһилиэктэртэн биирдэстэрэ буолар. Улууска саамай элбэх сылгыны тутан олороллорунан биллэллэр.
Нэһилиэккэ агро хайысхалаах оскуола ситиһиилээхтик үлэлиир. Өрөспүүбүлүкэҕэ агрохайысхалаах оскуолалар рейтиннэригэр 9 миэстэҕэ сылдьар. Бу аата нэһилиэк тыа хаһаайыстыбатын өрө тутара, сайдар кыахтааҕа, инникилээҕэ көстөр. Оскуолаҕа оҥорон таһаарыыны тэрийиэхтэрин баҕарараллар эрээри анал миэстэтэ суохтарын кэллиэгийэ кыттыылаахтарыгар эттилэр. Боппуруоһу ырытыһыы түмүгэр урукку алын сүһүөх оскуолатын дьиэтин эбии эбийиэк быһыытынан барсыан сөптөөҕүн, ититиитин боппуруоһугар тустаах тэрилтэлэр үлэлэһэллэригэр сорук туруордулар. Ону тэҥэ, оскуолаҕа оҕолор дьарыктанар успуорт саалаларын муостата биллэ хамсаабытын баһылык бэйэтэ көрдө-иһиттэ. Маныаха, улуус үрдүнэн үөрэх тэрилтэлэрин өрөмүөнүгэр 3 мөл.солк көрүллүбүтүттэн, бастаан суһаллык наадыйар оскуолаларга үлэ барыаҕын эттэ. Ол эрэн, бу боппуруоһу үөрэҕирии, тутуу салалталара хонтуруолга ыллылар.
Нэһилиэккэ сүөһү тутааччы дьон биллэ сааһыран хороҕор муостаах ахсаана кыччыыр кутталлаах. Ол иһин, улуус дьаһалтатын көһө сылдьар кэллиэгийэтигэр нэһилиэккэ тыа хаһаайыстыбатын сайыннарар соруктарын билиһиннэрдилэр. Ол курдук, Үлэ Дьоруойа Владимир Африканович үлэлээбит “Маяк” ферматын аатын сөргүтэн саҥа тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин тэрийбиттэр. Кэпэрэтиип бэрэссэдээтэлэ Николай Алексеев: “Биһиги улууспутугар кэпэрэтииби тэрийиигэ үтүө холобурдар бааллар. Ол ньыманы туһанан нэһилиэкпитигэр 125 төбөҕө тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин нөҥүө үбүлээһин ылан хотон туттарга былаанныыбыт. Ону тэҥэ, нэһилиэктэн тэйиччи сылгы базатын тэрийэр санаалаахпыт. Астыыр-үөллүүр производствоны эмиэ тэрийэр уолдьаста. Оччоҕо эрэ сүөһүбүтүн энчирэппэккэ, үлэ миэстэтин таһааран сайдыыга барыахпыт” диэн кэллиэгийэ кыттыылаахтарыгар санаатын үллэһиннэ.
“Үҥкүр” сир аһын астаан-үөллээн таһаарар сыах оҥорор бородууксуйата Мииринэй, Ньурба улуустарыгар киэҥник тарҕанар, элбэх дьон сэҥээриитин ылар. 2020 с. сыах улуус дьаһалтатын иһинэн урбааны өйүүр пуонда көмөтүнэн тэрил ылынан, билигин таһаарыылаахтык үлэлиирин салайааччы Виктория Лукина иһитиннэрдэ. Оҥорон таһаарар аһыгар элбэх дьон наадыйарынан сыаҕын кэҥэтэр, бородууксуйатын улаатыннарар санаалааҕын эттэ. Сыах билигин дьоҕус дьиэҕэ үлэлиир. Маныаха, салайааччыга үлэҕэ-хамнаска оҥорумтуотун үрдэтэригэр сүбэ-ама биэрдилэр.
Билиҥҥи кулууп дьиэтэ 1967 с.тутуллубута. 2012с. саҥа кулууп бырайыага оҥоһуллан, уһуннук тутуллубут эбийиэктэр ахсааннарыгар киирэр. Саҥа кулууп дьиэтэ олус улахан буолан элбэх үбү-харчыны эрэйэр. Билигин бара турар үлэ кэнниттэн федеральнай таһымнаах бырайыактара киллэрэргэ сорук турар.
Сунтаар-Бордоҥ суола мөлтөх туруктааҕын кэллиэгийэ кыттыылаахтара бэйэлэринэн көрдүлэр. Маныаха быйыл дьаамалары кутуу, тэҥнээһин үлэтэ барыаҕын иһитиннэрдилэр. Мантан иннэ араас тосхоллорго кыттыһан үлэ бардаҕына эрэ суолга өрөмүөн барыаҕын эттилэр.
Баһылык Анатолий Григорьев кэллиэгийэ кыттыылаахтарыгар көрсүһүү кэмигэр турбут кыһалҕалаах этиилэри уталыппакка быыһаралларыгар модьуйда: “Билигин үп-харчы боппуруоһа ыараан турар. Онон тастан, туораттан үбү булааһыҥҥа үлэлээҥ. Хоролор холобурдарын үтүктэн араас граннарга кыттан нэһилиэк туһатыгар ыытыахха наада. Бу курдук, бары нэһилиэктэрбит араас граннарга, тосхоллорго харса суох кыттан үбү киллэриигэ үлэлиэхтээхтэр. Саамай сүдү күүс норуот буолар. Онон биир сүбэнэн, санаанан салайтаран үлэлиэххэ”.
Кэллиэгийэ кыттыылаахтара балыыһа дьиэтин, саҥа тутуллубут искибиэрдэри, интернат, бэтэринэриийэ дьиэтин, түмэли көрдүлэр. 2027 сылга Бордоҥ нэһилиэгэ 375 сылын бэлиэтиэҕэ. Маныаха кэллиэгийэ кыттыылаахтарыгар үбүлүөйдээх тэрээһиҥҥэ хаамыһыйа тэриллэн үлэ барыаҕын соруктаатылар.
Мира АФАНАСЬЕВА
