Муус устар 14 күнэ. Ил Дархан мунньаҕар «Өлбөт үйэлээх пуолка» Бүтүн Арассыыйатааҕы тэрээһини ыам ыйын 9 күнүгэр Саха сиригэр илэ ыытыахха диэн быһаардылар.
«Биһиги норуоппут улуу Кыайыы күнүгэр ураты болҕомтолоохтук сыһыаннаһар. Быйылгы үбүлүөйдээх сылга «Өлбөт үйэлээх пуолка» акция өрөспүүбүлүкэ хас биирдии нэһилиэгэр үрдүк тэрээһиннээхтик ыытыллыаҕа. Хаамыы биэриэмэтин уонна маршруттарын олохтоох ыстааптар терроризмы утары үлэлиир хамыыһыйалары кытта быһаарыахтара», – диэтэ Айсен Николаев.
Дьокуускайга ыытыллар «Өлбөт үйэлээх пуолка» тэрээһин куттала суох буолуутугар улахан боҕомтону ууруохтара.
«Өлбөт үйэлээх пуолка» – Аҕа Дойду улуу сэриитин көлүөнэтин туһунан өйдөбүлү үйэтитиигэ норуоттар икки ардыларынааҕы уопсастыбаннай гражданскай-патриотическай хамсааһын. Кыайыы күнүн кыттыылаахтара сыллата куораттар уулуссаларынан сэриигэ кыттыбыт аймахтарын хаартыскаларын тутан колуоннанан хаамаллар.
Аан бастаан «Өлбөт үйэлээх пуолка» акция Саха сиригэр 2013 сыллаахха ыытыллыбыта. 2020 уонна 2021 сылларга коронавирус туран, тэрээһини онлайн-формакка көһөрө сылдьыбыттара. Оттон 2022 сылга эмиэ үгэс курдук уулуссаларынан хаамыы буолбута. Манна өрөспүүбүлүкэ 125 тыһыынча олохтооҕо кыттыбыта.
Муус устар 15 күнэ. Айсен Николаев бу күн «Роскосмос» судаарыстыбаннай корпорация пилотунан салайыллар уонна автоматическай комплекстарга генеральнай дириэктэрин солбуйааччыта Сергей Крикалеву кытта көрүстэ. Салайааччылар 2019 сыллаахха баттаммыт бииргэ үлэлэһиигэ туһуламмыт сөбүлэҥ тэрээһиннэрин былаанын бэлэмнээһин, итиэннэ эрэгийиэҥҥэ аччыгый авиацияны сайыннарыы туһунан кэпсэттилэр.
Ил Дархан «Роскосмос» судаарыстыбаннай корпорацияҕа үөрэххэ уонна оҕолору сайыннарыыга сыһыаннаах бырайыактары өйүүрүн иһин махталын биллэрдэ. Кини Саха сирин үөрэнээччилэрэ анал хайысхаларга ыытыллар олимпиадаларга өрүү кытталларын бэлиэтээтэ.
Сергей Крикалев Саха сиригэр космонавтикаҕа улахан интэриэс баарын уонна «Роскосмос» бииргэ олоххо киллэриллэр бырайыактары салгыы өйүүр санаалааҕын эттэ. Ол курдук, корпорация Саха сириттэн элбэх ыччат космическай салааҕа – космонавка хандьыдаат, инженер, учуонай быһыытынан бэйэтин буларыгар кыһаллыаҕа.
Саха сирэ «Роскосмоһы» кытта үөрэх уонна наука бырайыактарын комплексын олоххо киллэрэр. Чуолаан, өрөспүүбүлүкэ наукаҕа аччыгый академиятын баазатыгар «Чолбон» диэн кыра космическай аппарааты «Илиҥҥи» космодромтан көтүтэргэ бэлэмнэнэллэр. Бу көтөр аалы ити үөрэх кыһатын бүтэрбит ыччаттар толкуйдаан, хомуйан оҥорбуттара. Аппараат орбитаҕа таҕыстаҕына, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэнээччилэрэ уонна устудьуоннара Сири ыраахтан зондируйдуур, сибээс уонна навигация соруктарын толорор уонна науканы-үөрэҕи, итиэннэ технологияны кытта ситимнээх эксперименнэри оҥорор кыахтаныахтара.
Итини таһынан Амма, Булуҥ, Бүлүү, Нерюнгри оройуоннарыгар уонна Дьокуускай куоракка Арассыыйа Салгыҥҥа уонна космоска күүстэрин эдэр армеецтарын этэрээттэрэ тэриллибиттэрэ.
Муус устар 16 күнэ. Донецкай Народнай Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Денис Пушилин дойду Судаарыстыбаннай сэбиэтин президиумун мунньаҕар Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путиҥҥа Докучаевскайга бассейннаах спорткомплекс үлэҕэ киирбитин туһунан дакылааттаата. Бу Саха Өрөспүүбүлүкэтэ шефтэһэр куоратыгар сөргүппүт эбийиэктэриттэн биирдэстэрэ.
Денис Пушилин бассейннаах спорткомплекс аһыллыыта куорат олохтоохторугар улахан суолталааҕын бэлиэтээтэ уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханыгар Айсен Николаевка, Саха сирин дьонугар-сэргэтигэр Докучаевскайга уонна Кировскайга олох-дьаһах инфраструктуратын сөргүтүүгэ көмө иһин улахан махталын биллэрдэ.
Владимир Путин эбийиэк билиҥҥи кэмҥэ эппиэттиир гына оҥоһуллубутун бэлиэтээтэ.
1976 сыллаахха тутуллубут бассейннаах спорткомплекс улаханнык эргэрэн турбута, материальнай-техническэй баазата саҥардыллыбатах этэ. Эбийиэги өрөмүөннээһин түмүгэр манна футбол, баскетбол, чэпчэки атлетика, тустуу уонна гиирэ секциялара үлэлиэхтэрэ. Ити 28 тыһыынча нэһилиэнньэлээх куорат уокуругар чэбдигирдиигэ уонна сынньалаҥы тэрийиигэ улахан көмө буолуоҕа.
Муус устар 17 күнэ. Ил Дархан Мииринэй куоракка «АЛРОСА» хампааньыйа ааспыт сыллааҕы үлэтигэр түмүгү таһаарар уонна быйылгы сыллааҕы былааннарын торумнуур мунньаҕар кытынна.
«Биһиги дойдубутун, АЛРОСАны баттыы сатааһын мөлтөөбөт. Ыарахаттар баалларын үрдүнэн алмаас салаатын кэскилин быһаарар инвестиционнай бырайыактары олоххо киллэриини салгыыбыт. Ити, бастатан туран, «Мир – Глубокий» руднигы тутуу. Бырайыактар ахсааннарыгар билигин өссө сир аннынааҕы «Юбилейнай» руднигы тутуу киирдэ. «Якутнипроалмаз» институт бу бырайыагы олоххо киллэрии эрдэтээҥҥи былаанын оҥордо. Кэтээн көрөр сэбиэт бырайыактыыр үлэни саҕалыырга быһаарыыны сөптөөҕүнэн аахта», — диэтэ мунньахха Айсен Николаев.
Ил Дархан хампааньыйа Саха сирин олоҕор сүҥкэн суолтатын бэлиэтээтэ.
«Кэлиҥҥи уон сылга АЛРОСА тэрилтэлэрин бөлөҕө өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай бүддьүөтүгэр уонна оройуоннар бүддьүөттэригэр 631 млрд солкуобайы ыытта. Ити консолидированнай бүддьүөт бэйэ дохуоттарын 35%. АЛРОСА тэрилтэлэрин бөлөҕүн Саха сирин бүддьөтүгэр нолуогабай тыырыыта 2015-2024 cылларга 453 млрд солкуобайы аһары түстэ. Ити хампааньыйа бары нолуогабай тыырыыларын 4/3. Өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт дивидиэн сууммата 10 сыл иһигэр 152 млрд тахса буолла, ол иһигэр 35 млрд солкуобай Саха сирин 8 оройуоннарыгар – АЛРОСА акционердарыгар бэрилиннэ», — диэтэ Айсен Николаев.
Өрөспүүбүлүкэ баһылыга АЛРОСА – бизнес социальнай эппиэтинэһин аан дойду таһымнаах эталона буоларын тоһоҕолоон эттэ. Ол курдук, хампааньыйа Мииринэй оройуонун 2030 сылга диэри сайыннарыы ыйааҕын олоххо киллэриигэ кыттар. Бу чэрчитинэн улахан суолталаах бырайыактар олоххо киирэллэр, ол иһигэр Мииринэйгэ аэропорт комплекса тутуллар, Удаачнай куоракка гаас тардыллыахтаах, Орто Ботуобуйатааҕы ньиэп, гаас баайдаах сир сайдыахтаах. 2024 — 2025 сылларга Мииринэйгэ, Айхалга, Удаачнайга, Светлэйгэ, Алмазнай бөһүөлэккэ суолу аспааллааһыҥҥа, пааркалары, сквердэри, оҕо былаһааккаларын, дьиэ тэлгэһэлэрин тутууга АЛРОСА 800 мөлүйүөн солкуобайы үбүлүүр.
Быйыл Мииринэй тэриллибитэ 70 сылын туолар. Ил Дархан үбүлүөйдээх сылга куоракка суолу-ииһи саҥардыыга далааһыннаах бырайыак саҕаланарын туһунан эттэ. Үлэни «Инфраструктура для жизни» национальнай бырайыак чэрчитинэн ыытыахтара. Ол курдук, 2027 сылга диэри алмаастаах куоракка 16 км суолу-ииһи өрөмүөннүөхтэрэ.
АЛРОСА хаһаайыстыбаннай актыыптарын мунньаҕар хампааньыйа Саха сирин технологическай стартаптарыгар 100 мөл. солкуобайы үбүлүүрүн туһунан сөбүлэҥ түһэристилэр. Ил Дархан баарыгар докумуоҥҥа АЛРОСА генеральнай дириэктэрэ Павел Маринычев уонна өрөспүүбүлүкэ инновацияны сайыннарыыга фондатын салайааччыта Вера Птицына илии батаатылар. Тыырыллыбыт харчыны 2025-2028 сылларга Саха сиригэр үлэлиир кыра технологическай хампааньыйалар ИT — бырайыактарын өйөөһүҥҥэ уонна сайыннарыыга ыытыахтара.
АЛРОСА «Работающая Якутия. Кадры бырайыакка» кыттар буолла. Бу туһунан сөбүлэҥи хампааньыйаны кытта нэһилиэнньэ дьарыктаах буолуутугар үлэлиир өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай кэмитиэтэ уонна Саха сирин бырамыысалыннаска уонна геологияҕа министиэристибэтэ түһэристилэр.
Санатан эттэххэ, «Олохтоох каадыры – бырамыысалыннаска» бырайыагынан 7 сыл устатыгар АЛРОСА тэрилтэлэригэр 22 тыһыынчаттан тахса Саха сирин олохтооҕо үлэлии киирдэ. Ити бырагырааманан үлэ булбут дьонтон үс гыммыт биирин кэриҥэ.
Муус устар 17 күнэ. Айсен Николаев Мииринэйгэ Новоленскай теплоэлектростанция бырайыагын олоххо киллэрии хаамыытын көрүүгэ мунньах ыытта. ПАО «Интер РАО» тэрилтэ эбийиэги тутуу сүрүн түһүмэҕэр киирдэ.
«Новоленскай станция – өрөспүүбүлүкэ энергетикэҕэ бөдөҥ эбийиэгэ буолуоҕа. Илиҥҥи полигоны уонна Илиҥҥи Сибиир уонна Уһук Илин бырамыысалыннай бырайыактарын эньиэргийэнэн бигэтик хааччыйыахтаах. Хампааньыйаҕа көдьүүстээхтик үлэлэһиитин иһин махталбын биллэрэбин – бары ыйытыылар түргэнник быһаарыллан иһэллэр. Тутуу болдьоҕо кылгас. Бырабыыталыстыба, муниципалитеттар уонна АЛРОСА өттүттэн бу дойдуга олус улахан суолталаах бырайыак үлэҕэ кэмигэр киирэрин туһугар туох баар кыаллары барытын оҥоруохтаахпыт», – диэтэ Айсен Николаев.
Судаарыстыбаннай экспертиза түмүгүн ылыы кэнниттэн станция сүрүн куорпуһун тутуу саҕаланна. ПАО «Интер РАО» генеральнай дириэктэрэ Сергей Дрегваль кыһыҥҥы кэмҥэ тутуу былаһааккатыгар үс энергоблок хочуолларын тимир конструкцияларын 80-тан тахса бырыһыанын аҕалбыттарын туһунан иһитиннэрдэ. Итиэннэ 200 км усталаах магистральнай газопровод турбатын үксэ эмиэ кэлэн сааһыланан сытар.
Бырайыагы олоххо киллэриигэ инвестиция сууммата барыта 250 млрд солкуобай кэриҥэ диэн сыаналанар.
Новоленскай ТЭС Байкал — Амур магистралын кэҥэтии уонна Сухой Лог диэн сири сайыннарыы чэрчитинэн инфраструктураны эньиэргийэнэн хааччыйар кыаҕы биэриэҕэ. Итиэннэ Ленскэй куорат уонна Ленскэй оройуонун олоҕун-дьаһаҕын сайдыытын тупсарыаҕа.
Мунньахха итини сэргэ эбийиэккэ ирдэнэр квалификациялаах каадырдары бэлэмнээһин боппуруостарын көрдүлэр. Тэрилтэ көҕүлээһининэн быйыл балаҕан ыйыттан Ленскэй технологическай техникумугар «Теплоснабжение и теплотехническое оборудование» диэн саҥа салаа арыллыаҕа. Ленскэй маҥнайгы нүөмэрдээх оскуолатыгар энергетиктэр анал кылаастарын арыйыахтара.
550 МВт кыамталаах Новоленскай ТЭС Саха сиригэр кыаҕынан иккис тепловой электростанция буолуоҕа. Эньиэргийэни биэриигэ үлэни 2028 сыл от ыйыгар саҕалыырга былаанныыллар. Саҥа эбийиэккэ 500 үлэ миэстэтэ тахсыаҕа.
Муус устар 18 күнэ. Мииринэй оройуонун Таас Үрэх нэһилиэгэр элбэх функциялаах култуурунай киини тутуу саҕаланна. Эбийиэк бастакы атаҕын туруоруу сиэригэр-туомугар Айсен Николаев кытынна.
Элбэх функциялаах киин иһинэн култуура дьиэтэ, библиотека, почта үлэлиэхтэрэ. Маны сэргэ эбийиэк аактабай уонна спортивнай саалалаах буолуоҕа.
«Бүгүн Таас Үрэххэ үөрүүлээх күн – өр күүппүт элбэх функциялаах кииннэрин тутуу саҕаланна. «Таас-Юрях Нефтегазодобыча» уонна «Роснефть» хампааньыйаларга өйөбүллэрин иһин махталбын биллэрэбин», – диэтэ Ил Дархан.
Таас Үрэххэ элбэх функциялаах култуурунай киини тутуу «Роснефть» хампааньыйа Саха Өрөспүүбүлүкэтин кытта социальнай партнёрстваҕа сөбүлэҥин чэрчитинэн ыытыллар.
Муус устар 18 күнэ. Ил Дархан бу күн Бүлүү улууһугар Саха сирин уһулуччулаах судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй үлэһитэ, Аҕа Дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа Гавриил Иосифович Чиряев төрөөбүтэ 100 сааһыгар анаммыт тэрээһиннэргэ сырытта. Ол курдук, Айсен Николаев Күндэ нэһилиэккэ Гавриил Иосифович пааматынньыгар сибэкки дьөрбөтүн уурда уонна кини аатын сүгэр музей саҥардыллыбыт дьиэтин арыйыы сиэригэр-туомугар кытынна.
Сүрүн тэрээһининэн бу күн Бүлүү уопсастыбаннаһын Гавриил Иосифович Чиряев төрөөбүтэ 100 сааһыгар анаммыт мунньаҕа буолла. Манна тыл этэригэр Айсен Николаев Гавриил Иосифович Саха сирин сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын бэлиэтээтэ.
«Гавриил Иосифович Чиряев төрөөбүтэ 100 сааһын туолар кэрэ-бэлиэ күнүн кини биир дойдулаахтарын кытта бэлиэтиир – миэхэ үрдүк чиэс. Бүлүү сиригэр үүнэн, сайдан тахсыбыт норуоппут биир тумус туттар киһитэ өрөспүүбүлүкэ историятын хаамыытын улаханнык уларыппыта. Кини үйэ аҥарыттан ордук кэм анараа өттүгэр түстээбит бөҕө-таҕа акылаатыгар олоҕуран Сахабыт сирэ сайдар, иннин диэки эрэллээхтик хардыылыыр», – диэтэ Айсен Николаев.
Ил Дархан үөрүүлээх мунньахха өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатыгар улуус дьаһалтатын кытта Бүлүү куоракка Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын музейын – Ярославскай аатын сүгэр музей филиалын арыйарга сорудах биэрдэ.
«Кэлиҥҥи сылларга Степан Аржаков уонна Гавриил Чиряев үбүлүөйдэринэн ситимнээн Бүлүүгэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын музейын арыйар туһунан элбэх этии киирдэ. Бүгүн мин Бырабыыталыстыбаҕа улуус дьаһалтатын кытта Бүлүү куоракка маннык музейы тэрийэргэ сорудах биэрэбин», – диэн эттэ Айсен Николаев.
Маны сэргэ Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатыгар Дьокуускай куорат дьаһалтатын кытта өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар Гавриил Иосифовичка улахан пааматынньыгы оҥорорго соруйда. Пааматынньыгы Г.И. Чиряев скверигэр туруоруохтара.
Муус устар 18 күнэ. Айсен Николаев Бүлүү улууһугар сырыытыгар Аҕа Дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа Николай Афанасьевтыын көрүстэ. Ил Дархан сэрии бэтэрээнигэр «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык олохтооҕо» бэлиэни уонна «Кыайыы 80 сыла» үбүлүөйдээх мэтээли туттарда.
Николай Иванович Гавриил Чиряевтыын бииргэ үөрэммит уонна биир пуолкаҕа сулууспалаабыт киһи. Быйыл кини эмиэ 100 сааһын туолуохтаах.
Николай Афанасьев – РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала, ССРС норуотун үөрэҕириитин туйгуна, ССРС геологиятын туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин народнай учуутала, «Ытык Аҕа» бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
«100 саастаах киһи наҕараада тутарыгар: «Арассыыйаҕа сулууспалыыбын» диэн эппитэ киһини долгутар. Ити тылларга кини улахан, чиэстээхтик олорбут олоҕо көстөр», – диэн бэлиэтээтэ Айсен Николаев.
Афанасий НОЕВ