Улуу Кыайыыны уһансыбыт сэрии уонна тыыл бэтэрээннэрин үйэтитэргэ, чиэстииргэ-бочуоттуурга үгүс дьаһаллар ылылыннылар. Улахан дьону кытары сэрии кыһалҕатын эттэринэн-хааннарынан билбит, дьоллоох оҕо саастарын сэрии тыылын кыһалҕаларын туоратыыга анаабыт сэрии сылларын оҕолорун туһунан үтүө тылынан ахтабыт. Дэлэҕэ даҕаны эппэттэр:
«Ийэ дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сыллара, ханнык даҕаны түбэлтэҕэ, тыыннаахтар умнубат сыллара».
Мин үөскээбит, сэрии сылларыгар оҕо сааспар тулуктаспыт тапталлаах дойдум — Сунтаар оройуонун Күндэйэ нэһилиэгиттэн (уруккута Чакыр нэһилиэгэ) — 146 киһи фроҥҥа барбыта. Кинилэртэн 84 хорсун саллаат сэрии толоонугар охтубута.
Ол кэмҥэ сэриигэ барартан сыыйыллан хаалбыт аҕыйах эр киһи, оҕонньор, дьахтар холкуоска, күнү-түүнү аахсыбакка үлэлииллэрэ. Онно борбуйдарын уйуммут оҕолор бары 8 саастарыттан ыла сайын от үлэтигэр улахан дьону кытары үлэлииллэрэ. Биһиги оҕус сиэтиитигэр, бугул түгэҕин харбааһыҥҥа үлэлиирбит.
Онно эбиитигэр аччык дьыллар оҕо доруобуйатыгар охсоллоро ханна барыай. Билиҥҥи өйдөбүлүнэн толору дьоллоох, бэһиэлэй оҕо сааһы оччотооҕу оҕолор билбэтэхтэрэ. Ол иһин буолуо, оччотооҕу оҕолорго сааһыран баран, кырдьан даҕаны олорон, ыарахан үлэҕэ сылдьар дьоҥҥо тугунан эмит көмөлөспүт киһи диэн санаа киирэр. Оччотооҕу ыарахан дьыллар биһигини, кырдьаҕас дьону, аһыныгас буолуу тыыныгар ииппиттэрэ.
Күндэйэм оскуолата барахсан, миэхэ ииппитэ-такайбыта тугунан да кэмнэммэт. Мин өйбүн-санаабын үчүгэй өттүнэн таарыйбыт, үрдүк өрөгөй иэйиитин аҕалбыт биир түгэнин умнубаппын. Мин бастакы учууталым Екатерина Дмитриевна Старостина биирдэ, хаһан да урут көрбөтөхпүт курдук, үөрэн-көтөн кылааспытыгар киирдэ уонна дорҕоонноохтук сэбэискэй сэбилэниилээх күүстэр өстөөҕү кыдьыйан кыайбыттарын туһунан иһитиннэрдэ уонна «Ура!» — диэтэ. Урут хаһан даҕаны ураатаабатах оҕолор учууталбытын үтүктэн, «Ура!» хаһыытаатыбыт, үөрүүбүтүгэр оскуола тэлгэһэтигэр ойон тахсан салгыы үөрбүппүтүн-көппүппүтүн өйдүүбүн. Дьэ, ол үөрүүлээх кэмтэн ыла 80 сыл ааста.
Үөскээбит, оҕо сааспын аһарбыт дойдубар Күндэйэҕэ Улуу Кыайыы көтөллөөх дойдуларыгар төннөн кэлэн, эйэлээх олоххо, күүрээннээх үлэҕэ кыттыһан, дьон-сэргэ ытыктабылын ылбыт дьонтон биирдэстэрэ Николай Николаевич Матвеев туһунан ахтан-санаан ааһыахха.
Кини сэриигэ Чакыр нэһилиэгиттэн 1943 сыл бэс ыйыгар ыҥырыллан II-с Белорусскай фроҥҥа сэрии бүтүөр диэри кыргыспыта. Бастаан миномекка наводчигынан анаммыт. Расчет 3 киһилээх эбит. Миномету сүгэ-көтөҕө сылдьар буолан, куруук сэрии инники күөнүгэр сылдьара. Младшай сержант званиетын иҥэрбиттэрин кэннэ миномист расчетын командира буолар.
1943 сыл ахсынньытыгар Минскэй куорат аттыгар сэрии уотунан умайар кырыктаах кыргыһыытыгар бойобуой саллаат быһыытынан аан бастаан киирсибитэ, киирсэ сылдьан атаҕар ыараханнык бааһыран госпитальга киирбитэ. Эмтэнэн бүтээт, Николайы Прибалтика эргин кыргыһыы тыҥаабыт сиригэр ыыталлар. Онно Лонг куорат иһин өстөөхтүүн киирсиигэ ньиэмэс төгүрүктээһинигэр сыһыы хаба ортотугар түбэспиттэр. Өстөөх ытыалааһына, буомбалааһына күн-түүн күүһүрэн испит. Төгүрүктээһин төрдүс күнүгэр биһиги «Катюшаларбыт» күргүөмнээхтик үлэлээбиттэр. «Атаакаҕа!» диэн хамаанданы истээт, ытыалаһа-ытыалаһа иннилэрин диэки сүүрбүттэр. Күүстээх ытыалааһын түмүгэр хаайан сыппыт өстөөхтөрүттэн биир да киһи ордубатах. Кинилэри кыайбыт саллааттары кытары утарыта көрсөн үөрүү өрөгөйүн билбитин туһунан Николай Николаевич ис-иһиттэн долгуйан туран кэпсиир этэ.
Өссө биир түгэни ахтар буолара. Эмиэ Белорусскай фроҥҥа 1944 сыл саҥатыгар биир стратегическай суолталаах учаастагы былдьаһан өстөөхтүүн хаан тохтуулаах киирсии буолбут. Онно миномет прицелынан көрдөҕүнэ кыргыһыы хонуутугар медсестра өстөөх буулдьатыгар таптаран охтубут. Ону «медсестра ханна охтубутун көрбүт киһи бэйэҥ баран куттала суох сиргэ таһаар» — диэн боевой сорудаҕы ылбыт. Ону Николай оҥостон-оҥостон баран сорох сири муҥутуур күүһүнэн сүүрэн, онтон ньиэмэстэр хойуутук ыттахтарына сыыллан, онтон эмиэ сүүрэн медсестра сытар оҥкучаҕар тиийэн төкүнүс гыммыт. Үрдүнэн сиирэ-халты ньиэмэс буулдьата сыыйыллан олорбут. Дьэ онтон үлүгэрдээх сыратын ууран, көлөһүн-балаһын аллан, өстөөх буулдьатын аннынан медсестраны сүгэн таһаарбыт. Кыыһа «хааллар, иккиэммитин өлөрүөхтэрэ» дии сатаабытын, тыын ыла-ыла хорсуннук иннин диэки сыыллан, өстөөх буулдьатыттан медсестраны — хамаандалыыр младшай сержант званиелаах кыыһы — быыһаабытын ахтан аһарар буолара. Бирикээһи сатабыллаахтык толорбутугар «Хорсунун иһин» мэтээли туттарбыттара.
Кини Одер өрүһү туорааһын иһин кыргыһыы кыттыылааҕа. Бары түгэннэртэн саамай мүччүргэннээҕинэн ону ахтара.
«Дьэ онно дьиҥнээхтик уот буурҕа ортотунан сэриилэспиппит. Одер өрүһү туорааһын иһин Аҕа Дойду сэриитин I степеннээх орденынан наҕараадаламмытым», — диэн сэрии бэтэрээнин быһыытынан ыччакка кэпсиирэ.
Кини барыта Аҕа Дойду сэриитин I, II, III истиэпэннээх, Кыһыл Сулус уордьаннарынан наҕараадаламмыта, элбэх бойобуой мэтээллэр хаһаайыннара этэ. Дьэ ити курдук, Николай Николаевич Матвеев уоттаах сэрии ортотунан ааһан, Улуу Кыайыыны Берлин куоракка көрсүбүтэ.
Дойдутугар сэрии кэнниттэн төннөн кэлэн Николай Николаевич чаҕылхай олоҕу олорон ааспыта. Илимнииргэ «Ворошилов» холкуоска бэрэссэдээтэлинэн сэрииттэн кэлээтин кытары анаабыттара. Ол кэмҥэ Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллан айымньылаахтык үлэлээбитэ.
1970 сылтан Сунтаар промкомбинатыгар столярынан бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар диэри үлэлээбитэ. Кини тэрилтэтигэр бастыҥ рационализатор, социалистическай үлэ ударнига этэ. Оройуоҥҥа кини аата таһаарыылаах үлэһит, көхтөөх ветеран быһыытынан киэҥник биллибитэ.
Уоттаах сэриини ортотунан ааспыт, Улуу Кыайыыны уһансыбыт хорсун-хоодуот саллаат Николай Николаевич Матвеев килбиэннээх аата умнуллубат.
Климент Иванов, госсулууспа бэтэрээнэ