Бу ааспыт нэдиэлэҕэ Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэр биир олус интэриэһинэй, киһи сүргэтэ көтөҕүллэр, айар-тутар дьоҥҥо ордук сылаас эйгэни олохтуур тэрээһин буолан ааста. Ол курдук, С.А.Зверев-Кыыл Уолун аатынан Сунтаардааҕы түмэл тэрийиитинэн, көҕүлээһининэн Аар Тайҕа ырыаһыта, Сунтаарын, Сахатын сирин киэҥ сиринэн ааттаппыт, улуутуппут Улуу Сибиэрэп иккис кэргэнэ Федора Ивановна Федорова төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах ахтыы киэһэтэ тэрилиннэ.
Улуу киһи суруксута, олоҕун аргыһа
Федора Ивановна Федорова
Федора Ивановна Ньурба Араҥастааҕар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Хоп курдук үөрэхтээх (алта кылаас), сүүрбэ эрэ саастаах Дора кыыс Сэргэй Сибиэрэби аан бастаан 1945 сыллаахха Ньурба Араҥастааҕар буолбут Кыайыы ыһыаҕар сылдьан сөбүлүү көрөр. Онтон ылата Сибиэрэп ханна ыллыыр-туойар, оһуокайы оройуттан тутар, онно кыыс түгэн эрэ буллар мэлдьи баар буолар. Оттон Сибиэрэп Ньурба тыйаатырыгар үлэлии сылдьан мэлдьи көрөр кыыһын эмиэ бэлиэтии, сэргии көрөр. Сибиэрэп бэйэтэ үөрэҕэ суох буолан, суруйбат, аахпат кыһалҕатын өйдүүрэ, айбыт ырыата-тойуга үйэлэргэ хааларыгар сурукка тиһиллэригэр олус баҕарара. Бастакы кэргэнэ эмиэ үөрэҕэ суоҕа. Онон үлэбин, айымньыбын үйэтитэргэ үлэлэһэр үөрэхтээх холоонноох доҕор наада диэн бастакы кэргэниттэн арахсан, 1946 сыллаахха Араҥастаах кыыһын Федора Федорованы ойох ылар. Кинилэр 27 сыл бииргэ олороллор, сэттэ оҕону төрөтөллөр.
Федора Ивановна Сибиэрэпкэ ойох тахсан, кини ырыатын-тойугун сурукка тиһэр тус суруксута буолар. Оччотооҕу элбэх оҕолоох ыал ийэтэ күннээҕи түбүктэн ордон, өссө киэһэтин ыһыырыннньык, барбах кылайар лаампа уотугар кэргэнэ Сэргэй айымньытын сурукка тиһэр улахан, эппиэтинэстээх үлэлээҕэ. Бу ыллыҥ да суруйан кэбиһэр чэпчэки үлэ буолбатаҕа биллэр. Сибиэрэп хоһоонун, ырыатын-тойугун тутатына айан ыллыы-туойа турдаҕына суруйа охсор манан дьыала буолбатах. Аны туохха эрэ иҥнэн, үчүгэйдик истибэккэ хааллаҕына хос ыйытарын тойон кэргэнэ олох сөбүлээбэтэ үһү, киһи санаатын быһаҕын диэн мөҕүттэр эбит. Оннук да буоллаҕа. Сурук үлэтэ үксүн киэһэ оҕолор утуйдахтарына буолара диэн кыыстара Күөгэйээнэ Сергеевна ахтар: «Маамам (оччотооҕу оҕолор үгүстэрэ ийэ диэбэттэр быһыылаах) олус да үлэһит, күн бокуойа суох буолааччы. Элбэх оҕо аһын-үөлүн бэлэмнээһин, таҥаһын-сабын бэрийии, онно өссө хас эмэ ыйынан тыаҕа, арыт ыллыы-туойа барар аҕабытын бэрийии барыта кини санныгар сүктэриллэрэ. Аны сүөһүлээх этибит. Ол эмиэ бэйэтэ туспа көрүүнү-истиини эрэйэр түбүктээх үлэ буоллаҕа. Биһиги, оҕолор, кыра сааспытыттан дьиэ үлэтигэр сыстаҕас буоларбытыгар үөрэтэрэ-такайара. Аҕабыт барыбытын үөрэхтээх дьон гыммытыгар билиҥҥэ диэри дириҥ махталлаахпыт».
Үөрэхтээх, суруксут кыыһы кэргэн ылан, Улуу Сибиэрэп айбыт айымньылара күн бүгүҥҥэ диэри тиийэн кэллэхтэрэ. Онон Федора Ивановна Кыыл Уола айымньылаах үлэтин үйэтитиигэ улахан өҥөлөөх буолар.
Санаа ситимэ
Бу тэрээһиҥҥэ ыҥырыылаах ыалдьыт буолан сырыттым. Тоҕо эрэ Түбэй-Дьаархан диэки барар буоллум да, айаннаан иһэн биир түгэни санаан ылабын. Арааһа, 6-с кылааска эбитэ дуу, 5-скэ эбитэ дуу, Сергей Зверев айымньытын саха литературатыгар үөрэппиппит. Онно учууталбыт Сибиэрэп туһунан, Улуу Москваҕа баран ыччат бэстибээлигэр ситиһиилээхтик кыттыбыт Сунтаар оройуонун үҥкүүһүттэрин, Сибиэрэп айылҕаттан бэриллибит талаанын дьоҥҥо-норуокка иһитиннэрэн, ыллыы-туойа сылдьыбытын, үлүгэрдээх айымньылары айбытын туһунан олус да кэрэхсэбиллээхтик кэпсээбиттээҕэ. Ол кэпсиирин истэ олорон мин «улааттахпына хайаан да, Сунтаарга бара сылдьыам, Сибиэрэп олорбут, кини сылдьыбыт сирдэринэн хаамыам» диэн өйбөр көтөн түспүтүн олох умнубаппын. Ол улуу ырыаһыт ырыатыгар-тойугар умсугуйбутум эбитэ дуу, хайдаҕа дуу. Ол эрээри ырыа диэн ыалласпатах, хоһоон диэн хоммотох, болкулуор быыла сыстыбатах киһитэбин. Ол аата оннук умсугутуулаахтык кэпсээтэҕэ буолуо ээ, учууталым барахсан… Ол эмискэ төбөбөр көтөн түспүт баҕа санаам туолан эбитэ буолуо, кыыс оҕо аналын толорон Сунтаарга кийиит буолан кэлэн олохсуйбутум 30 сыл буолла…
Күндү ыалдьыттар
Күөгэйээнэ Сергеевна, Анна Николаевна Зверевалар
Бу күн Түбэй-Дьаархан Фрументий Сафронов аатынан «Айыс» култуура дьиэтигэр Дьокуускай, Ньурба куораттартан, улуус кииниттэн ыҥырыллыбыт ыалдьыттары көрсөн саха киһитин сиэринэн хойуу үүттээх чэйинэн тоҥмуту ириэрэн баран, бары күргүөмүнэн Ыгыаттаҕа Зверевтэр олорбут мусуой-дьиэлэригэр, ону сэргэ Сибиэрэп аатынан түмэлгэ сырыттыбыт. Бу ахтыы киэһэҕэ Дьокуускайтан Федора Ивановна Сибиэрэптиин кыыстара Күөгэйээнэ Сергеевна уонна кийииттэрэ, уолларын Төгүл Сергеевич кэргэнэ Анна Зверева ытык-мааны ыалдьыт буоллулар. Ону сэргэ Федора Ивановна төрөөбүт дойдута Күөх Ньурбаттан култуура управлениетын начальнига, мусуой тустаах үлэһиттэрэ кэлэн сырыттылар.
Улуус култууратын уонна айылгытын салаатын начальнига Саргылаана Омукова Күөгэйээнэ Сергеевнаны дойдутугар кэлэ сылдьарынан истиҥник эҕэрэдэлиир.
Ыгыаттаҕа – Зверевтэр олобурдарыгар
С.А.Зверев-Кыыл Уолун ытык дойдутугар Ыгыаттаҕа баар мемориальнай түмэл-тэлгэһэ улуу киһи олоҕун, айар үлэтин кэпсиир, билиһиннэрэр. Түмэл-тэлгэһэҕэ Сибиэрэптэр олорбут дьиэлэригэр биир хос Федорова Ивановнаҕа анаммыт. Манна кини мэтириэтэ, утуйбут ороно, кэппит сахалыы таҥастара, араас наҕараадалара, иистэнэр массыыната кичэллээхтик хараллан тураллар. Биир хоско оҕонньор тутта сылдьыбыт мала, таҥаһа-саба баар. Оччотооҕу иһит уурар ыскаапка иһит-хомуос, оһох кэннигэр тапчаан, дьиэ ортотугар аһаабыт, суруксуттаабыт остуоллара дьон көрүүтүгэр турар. Бу түмэл хаһаайката Любовь Афанасьева кэлбит дьоҥҥо Федора Ивановна, Сэргэй Сибиэрэп тустарынан иһитиннэрии оҥордо.
Любовь Афанасьева дьону тардар, интэриэһиргэтэр кэпсээннээх
Аны биир туспа дьиэҕэ – түмэлгэ Сэргэй Сибиэрэп олоҕун, айар үлэтин, төрүттээбит ансаамбылын туһунан кэпсиир экспонаттары, хаартыскалары кэрэхсии көрдүбүт. Бу сайын манна сүрдээх таһаарыылаах үлэ баран түмэл дьиэтэ саҥардыллан, сөргүтүллэн турар. С.А.Зверев-Кыыл Уолун холбоһуктаах түмэлин салайааччыта Альбина Федорова кэлбит дьоҥҥо түмэл дьиэтигэр хайдах, туох үлэ барбытын, санаабыт санаалара хайдах курдук табыллан испитин астына, дуоһуйа кэпсээтэ.
Аһаҕас халлааҥҥа баар мусуойу эмиэ сэргии көрдүбүт. Манна Сибиэрэп оҕонньор бултка-алтка туттубут тэриллэрэ саас сааһынан ууруллар тураллар.
Зверевтэр тустарынан истиҥ ахтыы киэһэтэ
Түмэл-тэлгэһэни көрөн-истэн баран, Түбэй-Дьаархаммытыгар төннөн болдьоммут кэмҥэ Федора Ивановнаҕа анаммыт ахтыы киэһэтэ саҕаланна. Бу киэһэни Людмила Пустолякова-Дьэрэлийэ Күндээр иилээн-саҕалаан ыытта. Ахтыы киэһэҕэ нэһилиэк олохтоохторо, үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрэ хото кэлбиттэр. Кинилэр ортолоругар 88 саастаах Мария Никифорова баар. Кини Федора Ивановналыын үгүстүк алтыспыт, киниэхэ ыалдьыттаан итии чэйин испит, ирэ-хоро сэһэргэспит киһи буолар. Мария Григорьевна кини туһунан үгүһү-элбэҕи кэпсээтэ. Федора Ивановна туһунан сэргэх иһитиннэриини Ыгыаттатааҕы түмэл-тэлгэһэ хаһаайката Любовь Афанасьева оҥордо. Оттон Ыгыаттаҕа ыаллыы олорбут Алексей Афанасьев-Сэһэн Өлөксөй огдообото Зинаида Михайловна Сибиэрэп «Сүктэр кыыс» улахан айымньытын сүрдээх үчүгэйдик ырытта.
Федора Ивановнаны ахтыы истиҥ киэһэтэ
Дьэ бу курдук, үйэтитиигэ аналлаах истиҥ киэһэттэн сылдьыбыт эрэ барыта дуоһуйда, элбэҕи билэн-көрөн, истэн астынан тарҕастыбыт.
Яина ВЛАСЬЕВА