1941-1945 сс. биһиэхэ дириҥ өйдөбүллээхтэр. Сэрии толоонугар кыргыспыт хорсун буойуттар, тыылга килбиэннээхтик үлэлээбит аҕа көлүөнэ дьон үтүө ааттарыгар сүгүрүйэбит. Кинилэр Ийэ дойдубутун эрдээхтик көмүскээбиттэрэ, Кыайыы өрөгөйүн бүтүн Аан дойдуга аҕалбыттара.
Ол курдук, Улуу сэриигэ Түбэй-Дьаархан нэһилиэгиттэн Ийэ дойдуларын көмүскэлигэр мүччүрүйбэт ытык иэстэрин толорорго 134 киһи ыҥырыллыбыта. Кыайыы кынаттанан төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэригэр эргиллэн 59 киһи кэлбитэ, кинилэртэн өлбүтэ – 75, сураҕа суох сүппүтэ — 16 киһи.
Уордьаннаах кэлбитэ – 4, офицер – 1, сержант – 1, үстүү ини-биилэр түөрт дьиэ кэргэнтэн сэриилэспиттэр.
Москва, Сталинград куораттары көмүскээбиттэр тустарынан сибидиэнньэлэр суохтар. «Берлини ылбытын иһин» мэтээллээх – 1киһи.
Уордьаннаах буойуннар
Акимов Гаврил Титович, (1904-1956). 1942-1946 сс. сулууспалаабыт. Лейтенант, Батальон командира. Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх (сэриилэһэ сылдьан), Кыһыл Сулус уордьаннардаах. 1956 с. Сангаарга өлбүт.
Федоров Семен Иннокентьевич, (1906-1976). Смоленскайга кыргыһыыга улаханнык бааһырбыт.Албан аат III истиэннээх уордьаннаах.
Данилов Петр Иванович – Бөрө Бүөтүр, (1925-1986). Кыһыл Сулус уордьаннаах, «Варшаваны босхолооһун иһин», «Берлини ылыы иһин», «Германияны кыайыы иһин», «Үлэҕэ килбиэнин иһин» бойобуой мэтээллэрдээх. Главнакомандующай И. В. Сталинтан 3 Сахтал суруктаах. . Үлэ бэтэрээнэ, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
Егоров Илья Васильевич (1922-1951). 294 №дээх минометнай полкаҕа сулууспалаабыт. Берлины штурмаласпыт. Кыһыл Сулус уордьаннаах. «Хорсунун иһин», «Бойобуой үтүөлэрин», «Германияы кыайыы иһин» мэтээллэрдээх.
ИНИ-БИИ БУОЙУННАР
Васильевтар:
Семен Иннокентьевич, 1922. Новосибирскай уонна Омскай уобаластарга учебнай батальоҥҥа сулууспалаабыт. Рядовой. 04.1942 с. ыалдьан дойдутугар кэлбит.
Николай Иннокентьевич, (1916 –2011). 1942 с. ыараханнык бааһыран 6 ый эмтэнэн дойдутугар төннөр. Онтон 1943 с. Иркутскай уоб. Черемхово к. таас чох хостооһунугар сылтан ордук үлэлиир. 1944 с. эргиллэн кэлэн сэрии II гр. инбэлиитэ, биллиилээх тимир ууһа буолбута.
Григорий Иннокентьевич (1914 – 05.1942). Көмүллүбүт сирэ биллибэт.
Афанасьевтар:
Лука Пудович (1918-1942). Кутанаҕа төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт быраата Егор Пудович кэпсииринэн, Лука Дьокуускайдааҕы пединститукка үөрэммит, 1939 с. Сиэйэ оскуолатыгар нуучча тылын учууталынан үлэлээбит. Учуутал буолан сэриигэ ыҥырыллартан босхолонуулаах эбит, ол да буоллар, 1941-1942 с. үөрэх дьылын бүтэрээт, бэйэтэ тылланан сэриигэ барбыт. Ол күһүн, алтынньы бүтүүтүгэр, Сталинградскай фронтан «погиб смертью храбрых» диэн ис хоһоонноох хара сурук кэлбит. «Память. Книга мемориал воинам-якутянам, погибшим и умершим в госпиталях в годы ВОВ 1941-1945 гг. Книга вторая. – Якутск: Сахаполиграфиздат, 1993» кинигэҕэ суруллубутунан, кини Сталинград аттыгар 252-с стрелковай дивизия 924-с стрелковай полкатыгар сулууспалыы сылдьан 1942 с. алтынньы 27 күнүгэр сэрии толоонугар охтубут. Кини көмүс уҥуоҕа Волгоградскай уобалас «балка Грачева с. Кузьмичи» диэн сиргэ харалла сытар эбит (с. 91). Кэргэнэ – Харитонова Мария Николаевна (Маанньа), Муҥур Ньукулай кыыһа. Кинилэр 1941 с. холбоспуттар.
Николай Пудович (1924-1995). Забайкальскай байыаннай уокурукка стрелогунан сулууспалаабыта. Младшай сержант. Харбины, Чаньчуну босхолоспута. Улахан Хинган хайатын туораспыта. Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннэээх уордьаннаах, «Японияны кыайыы иһин» мэтээллээх.
Бииргэ төрөөбүт быраата Егор Пудович кэпсииринэн, 60-с сыллар саҕаланыыларыгар Ньурба Мархатыгар суоппардар курстарын үөрэнэн бүтэрбит. Ол кэнниттэн дьиэ кэргэнинээн Ленин уордьаннаах Элгээйи сопхуос киинигэр көһөн киирэн олохсуйбут. Кини Элгээйигэ олорор кэмигэр маҥнай почтаҕа телеграфиһынан, начаалынньык солбуйааччытынан үлэлээбит, онтон биэнсийэҕэ тахсыар диэри сопхуоска суоппардаабыт.
Алексей Пудович (1917-1977 сс.) Кооперативнай техникуму бүтэрбитэ. 1938 с. Ньурбаҕа райфинотдел инспекторынан үлэлии киирбитэ, кэлин райфинотдел начальнига тиийэ үүммүтэ. Намҥа, Муомаҕа, Сунтаарга, Кириэс Халдьаайыга үлэлии сылдьыталаабыта. Маҥнайгы кэргэниттэн Маайаттан уола – Володя. Володя кэргэнэ Настя, оҕолоро: Данил, Коля. Үһүс кэргэниттэн Шураттан Надя (1957 с.т.) диэн кыыстаах
ОФИЦЕРДАР, СЕРЖАННАР, ЕФРЕЙТОР
Зедгенизев Павел Николаевич (1917). Гвардия лейтенана. 45 стрелковай полк взводун командира. Латвияҕа Брувери дэриэбинэҕэ 26.02.1945 с. көмүллүбүт.
Афанасьев Петр Иевлевич (1924). Старшай сержант, сэриигэ 15.09.1944 с. охтубут. Латвия Мадонскай ор. Эргиль дэриэбинэ кылабыыһытыгар көмүллүбүт.
Петров Николай Аммосович (1913). Младшай сержант. Отделение командира. Великолукскай оройуон Карцево бөһүөлэгэр 02.01.1944 с. көмүллүбүт.
Петров Поликарп Дорофеевич (1922). Младшай сержант. Брестскэй уобалас Клещенскэй оройуон Черемеки дэриэбинэтигэр 26.07.1944 с. сэрии толоонугар көмүллүбүт.
Афанасьев Николай Пудович (1924-1996). Младшай сержант, связной-телеграфист.
Васильев Матвей Иннокентьевич (1900-1978). Ефрейтор.
Бүтүн аан дойду историятын хаамыытын уларыппыт, киһи аймах дьылҕатыгар бүтүннүү дьайбыт Улуу Кыайыы суолтата намтаабат, дьон өйүгэр санаатыгар ытык өйдөбүл буолан ыччаттан ыччакка бэриллэн иһэр.
«Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат» диэн үрдүк тыл үйэлэри уҥуордаан, кэнэҕэс кэнчээри ыччат сүрэҕин-быарын сылааһыгар киирэн, килбиэннээх аҕа көлүөнэ кырдьыктаах дьыалаларын санатан, саҥаттан саҥа кыайыыларга сирдии турдун.
Түбэй Дьаархан олохтоох бибилэтиэкэтэ