Саха дьоно былыр-былыргыттан тыйыс тымныыны аахсыбакка сүөһү-сылгы ииттэн, бултаан-алтаан түүлээҕинэн, тимиринэн эргинэн айахтарын ииттэн, таҥнан-симэнэн кэллэхтэрэ. Билигин да олох-дьаһах бу тула эргийэр. Ол курдук табаары, бородууксуйаны оҥорон таһаарааччылар уонна өҥөнү биэрээччилэр бэйэ дьыалатын тэринэн олох уйгутун тупсараллар. Дойдуга төһө да уустук кэм тирээн турдар, күүстээх санаалаах, мындыр толкуйдаах урбаанньыттар тиһиктээх үлэлэрэ салҕанар. Онон, күн бүгүн дьоҕус уонна орто биисинэс – Саха сирин экономикатын биир сүрүн тирэҕэ буолла.
Сунтаарбыт улууһугар кэккэ сылларга атыы-эргиэн, тыа хаһаайыстыбата, туризм, итиэннэ араас өҥөнү оҥорооччулар ахсааннара элбээбитэ көстөр. Арассыыйаҕа урбаанньыт күнүн көрсө улууспут урбаанньыттара, бэйэ дьарыктаах дьоно, тугунан үлэлээн-хамсаан олороллорун, туох санааттан бу хайысханы талбыттарын, ханнык ыарахаттары көрсөллөрүн туһунан туоһуластыбыт.
Александра Попова, «Кэрэ сэбэрэ» хаһаайката:
– Социальнай хантараак көмөтүн туһанан бэйэ дьыалатын арынан үлэлээбитим иккис сылыгар барда. Анал үөрэҕи ааһан, косметолог-эстетист идэтин баһылаан кэрэ аҥаардарга сэбэрэлэрин тупсаралларыгар инъекцията, иҥнэтэ суох араас процедура өҥөтүн оҥоробун. Бу дьарыкпын сүрүн үлэм тас өттүнэн ылсан саҕалаабытым. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэтээҕи психологическай киин Сунтаардааҕы салаатыгар үлэлии сылдьан, кыра оҕобун көрөн олорор кэммэр бэйэни тупсарыныыга туох эрэ кэрэни айбыт-туппут киһи диэн санааҕа салайтарбытым. Билигин бэйэбэр сөптөөх хайысханы булан бу дьарыкпын олохтоохтук сайыннарар сыал-сорук турар. Аныгы үйэ тэтимигэр маннык өҥөнү оҥорор салаа муҥутаан сайдан турар кэмэ. Кэрэ аҥаардар сөбүлээн, сэҥээрэн аһара сылдьаллар. Бэйэҥ дьыалаҥ салгыы сайдыан баҕар буоллаххына дьону-сэргэни кытта элбэхтэ кэпсэтиэххэ, алтыһыахха, ону тэҥэ бииртэн-биир саҥа сүүрээни киллэрэр туһуттан үөрэниэххэ, хамсаныахха эрэ наада. Дьыала-куолу табылларыгар, харчыны сөпкө туттарга «финансовай грамотность» кимиэхэ баҕарар туһалыыр эбит диэн түмүккэ кэллим.
Роман Уаров, «ZOOM» полиграфия өҥөтүн оҥорор урбаанньыт:
– “Саха” НКИХ-ҕа үлэлии сылдьан 2014 с. саҕалаан бэйэм устуудьуйабын тэриммитим. Оччолорго үп-харчы тиийбэтиттэн сылтаан эбии тугунан эрэ дьарыктаныахпын наада эбит диэн санаа киирбитэ. Үлэм сүнньүнэн да диэххэ сөп, хаартыскаҕа түһэриинэн, видеоҕа устуунан үлүһүйэр буолан бу эйгэ миэхэ ордук чугас этэ. Ону тэҥэ, эрдэттэн бэйэбэр проффотоаппарат, принтер баар буолан үлэм маҥнайгы хардыыларын оҥорорбор олус туһалаах буолбута. «Тандем» атыы-эргиэн киинэ аһыллыаҕыттан чөкө хос булан үлэлээн киирэн барбытым. Ити кэмҥэ урбаанньыттары өйүүр пуонда нөҥүө көмө ылан тирэҕирбитим. Улам тиэхиньикэлэрбин саҥардан, элбэтэн күн бүгүнүгэр диэри араас өҥө хайысхатын оҥорон кэллим. Биирдиилээн дьон, тэрилтэлэр сакаас биэрэ тураллар. Онон бу хайысхаҕа ылсан үлэлээбиппиттэн кэмсиммэппин. Ханнык баҕарар эйгэҕэ үчүгэй-куһаҕан өрүттэр, уустук кэмнэр син биир баар буолаллар. Мин холобурбар, үлэһит көстүбэт. Билиҥҥи үйэҕэ биир сиргэ түптээн, бэриниилээхтик үлэлиир киһи аҕыйах. Оттон үчүгэй өрүтэ – ыйга биирдэ-иккитэ кэлэр хамнаһы манаан олорбоккун. Төһөнөн элбэхтэ үлэлиигин-хамсанаҕын соччонон үлэҥ таһаарыылаах, барыстаах буолар.
Марфа Саввинова, «Марсуна» баттах кырыйар салон хаһаайката:
– Үлэтэ суох олорор кэммэр бэйэбин тугунан эрэ дьарыктыахпын баҕаран Дьарыктаах буолуу киинин нөҥүө парикмахер куурсугар үөрэммитим. Аан бастаан бэйэм чугас дьоммун: кэргэммин, оҕобун, бырааттарбын кырыйар этим. 2013 с. бастакы ырыынакка билэр кыргыттарым бэйэлэрин кэккэлэригэр ыҥыран атын дьону эмиэ кырыйар буолбутум. Онтон биир сыл бииргэ үлэлээн баран бэйэм туспа барбытым. Ол кэмтэн ыла үлэлиир сирим, миэстэм хаста да уларыйбыта, араас сиргэ барытыгар кыбыллан турбутум. Билигин «Биисинэс-инкубатор» киинигэр бэйэбэр чөкө хоһу булан үлэлии турабын. Бу идэбинэн үлэлээбитим номнуо уонтан тахса сыл буолла. Биллэн турар, күнү быһа атахпар турарым сылаалаах. Ол эрэн, сөбүлүүр дьарыгым буолан улаханнык кыһаллыбаппын. Киһи бэйэтин үлэтин таптыыр эрэ буоллаҕына санаа хоту барыта табыллар. Иллэҥ кэммэр ыллыырбын, быысапкалыырбын ордоробун.
Лена Оконешникова, «Харандаас» маҕаһыын хаһаайката:
— «Мин докумуоннарым» элбэх өҥөнү оҥорор кииҥҥэ үлэлии сылдьан кыра оҕолонон, дьиэҕэ олорор кэммэр, эбии харчыны хайдах эргитиэххэ сөбүй? диэнтэн саҕыллан, маҕаһыын арынар санаа киирбитэ. Кэргэммин кытта сүбэлэһэн, эргиэн хайа салаатын ылсыбыт киһи диэн толкуйга түспүппүт. Ол курдук бородуукта эбэтэр канцтабаар икки ардыгар санаабыт күүскэ сыппыта. Оччолорго канцтабаар маҕаһыына аҕыйах буолан, бу салааны таларга бигэ быһаарыммыппыт. Онон 2017 с. «Харандаас» диэн ааттанан дьиэ кэргэн биисинэһин тэриммиппит. Маҕаһыыммыт аатын эмиэ өр сыымайдаан, Саха сиригэр олорорбут быһыытынан, сахалыы ааттаабыппыт. Билигин үксэ нууччалыы ааттаах эбит буоллахтарына ураты ааты толкуйдаабыппыт истэргэ да үчүгэй. Бастаан саҕалыырбытыгар төрөппүттэрбит улахан көмө буолбуттара. Бэйэм оскуола саҕаттан атыыга-эргиэҥҥэ чугаспын. Дьонум табаардарын атыылаан көмөлөһөр этим. Өссө оҕобун көрөн олорор кэммэр сакааска араас аккырыыккалары оҥорон атыылыыр этим.
Маҕаһыыммытыгар канцтабаар эрэ буолбакка, элбэх сайыннарар оонньуурдар, ону тэҥэ бэйэ дьоно илииннэн оҥорон таһаарар араас сахалыы сувенирдара бааллар. Маны тэҥэ Сунтаарга «Айар» кинигэ кыһатын бэрэстэбиитэлэ буолабыт. 2024 с. сааһыгар иккис маҕаһыыммытын арыйбыппыт. Табаарбытын дьон ордук туохха наадыйарын көрөн аҕала сатыыбыт. Оҕолорго, дьоҥҥо-сэргэҕэ туһаны оҥорорбутуттан олуһун үөрэбит. Мантан кэлин өссө кэҥээн, атыыбыт арааһын элбэтэн биэрэр былааннаахпыт. Канцтабаар бородуукта кэннэ иккис миэстэҕэ турар дии саныыбын. Онон сайдар инникилээх.
Мария Васильева, “Туллук” бэкээринэ хаһаайката:
— 2024 с. сэтинньитигэр бэкээринэбитигэр бастакы килиэппитин буһаран саҕалаабыппыт. Маҥнай утаа доруоһаттан үлүннэриитэ суох килиэби эрэ астыыр этибит. Арыт доруобуйаҕыттан сылтаан киһи аһыыр аһа хааччахтанан хаалар. Ол курдук доруоһа, саахар көҥүллэммэт түгэнэ баар буолар. Бу мантан ыла саҕаламмыта – үөрэнии уонна күүстээх үлэ. Кэлин нолуокпут үрдээн хаалан кэккэ уустуктары көрсөбүт. Инникитин бурдук ас араас көрүҥүн оҥорон, элбэтэн өссө да сайдыа этибит диэн былааннаахпыт.
Елизавета ТИТОВА