«Оҕоккоом, уолчааным бэрт сытыы, кыанар киһи буола улаатыа, хорсун, эр санаалаах,үтүө майгылаах киһи бэрдэ буолуоҕа, дьоллоох-соргулаах олохтонуоҕа» диэн көмүлүөк иннигэр эдэр ийэ сибигинэйэн кырачаан уолчааныгар күн сиригэр баар үтүөнү баҕаран алгыы, таптыы олорор. Уолчаан, төһө да саҥа төрөөтөр, ийэтин тылын истэн мичик гынан ыларга дылы, ону сэргэ көмүлүөк оһохтон чох эмиэ үөрбүттүү «тас» гына тыаһаан буор муостаҕа кэлэн түстэ. «Ии, оҕом туһугар аал уоппут кытары үөрдэ ээ», – диэн ийэ киһи үөрэн сэгэс гынар.
Бу 1925 сыллаахха от ыйын 25 күнүгэр саҥа төрөөбүт уолчааны – билиҥҥитэ аарыма кырдьаҕаһы – күөх окко уол оҕо одьунааһа буолан түспүтүн уруйдуу-айхаллыы буор сыбахтаах балаҕаҥҥа үөрүү, дьол тосхойбут түгэнэ…
Саҥа төрөөбүт уолчааннарын Киргиэлийэптэр Мартыын диэн ааттыыллар. Күн-хонук ааһан истэҕин аайы уолчаан улаатар. Өссө кини кэнниттэн балыс, быраат төрүүллэр. Аҕалара, оччотооҕу кэминэн хоп курдук үөрэхтээх буолан, кэлэр-барар үлэлээх киһи, дьиэҕэ олорбута да ахсааннаах. Оттон биэс оҕо ийэтэ холкуос үлэтиттэн ордоро да суоҕун кэриэтэ. Онон бырааттарын, балтыларын көрө-көрө балаҕан ис-тас үлэтин үмүрүтээччи ыал улахана Мартыын буолар.
Кутана сэттэ кылаастаах оскуолатыгар 1932 сыллаахха үөрэнэ киирэр. Ол эрээри, оскуолатын толору үөрэнэн бүтэрбэтэҕэ. Биэс оҕолоох ыал улаханнара буолан дьонугар көмөлөһөөрү, алта кылаас кэнниттэн тохтуур. Мартыын оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар литература уруогар кэрэхсээн, сөбүлээн үөрэммит. Ордук хоһоон ааҕарын туохтааҕар да ордорор эбит. Кыһыҥҥы кэмнэргэ ыйдаҥа уотугар сырдатынан хоһооммун үөрэтэрим, доргуччу ааҕарбыт олус сөбүлүүрүм диэн ахтар. Ахсаан уруогун эмиэ чэпчэкитик ылынара.
Төрөппүттэрэ икки хараҥаны ыпсаран үлэҕэ сылдьаллара. Онон дьиэ үлэтэ-хамнаһа Мартыыҥҥа сүктэриллибитэ. Уолчаан туох да, ханнык да үлэттэн толлон турбата. Сатыам, кыайыам суоҕа диэн өйүгэр да оҕустаран ылбата.
Арыый улаатан баран, дьиэ ис-тас үлэтин таһынан, аны дьонун бултаан аһатар түбүгэр түһэр. Ол курдук, кини туһахтаан, тиргэлээн кус, куобах тутуурдаах ойууртан, күөлтэн кэлэрэ. Уоллара бултуйан кэллэҕинэ дьиэ иһинээҕилэр олус да үөрэллэрэ, бары остуол тула олорон сыа-сым курдук тото-хана аһыыллара, чугастааҕы ыалларыгар кытары бэрсэллэрэ. Кэлин улаатан баран, улахан да булка сылдьара. «Тайаҕы, табаны син өлөрбөхтөөбүтүм. Тыатааҕыны – суох», – диир Мартын Герасимович.
1941 с. бэс ыйын 22 күнүгэр фашистскай халабырдьыттар Ийэ дойдубутугар биллэрбэккэ эрэ эмискэ саба түспүттэрэ. Бу ыар сураҕы Мартыын ходуһаҕа үлэлии сылдьан истибитэ. Кини бу саҕана 16 саастааҕа. Оттон икки сыл буолан баран, уолчаан 18 эрэ туолаатын, сэриигэ ыҥырык туппута. Сунтаар байаҥкамаатыгар киирбитин сулууспалыырга доруобуйата эппиэттиир диэн бастаан Дьокуускайга борокуотунан устан тиийбит. Ол кэннэ Иркутскайга барбыттар. Кутанаттан 40-ча эдэр киһи ыҥырыллан барбыт. Ол иһигэр Мартыын холкуоһуттан төрдүө буолан айаннаабыттар. Манна эрдэлээн эттэххэ, бу түөрт уолтан соҕотох кини эрэ дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.
Холкуоһун уолаттарын кытары бииргэ тутуһан сылдьыахтарын баҕарбыттар да, түөрт кылаас үөрэхтээх үс уолун Арҕаа ыыппыттар. Оттон Мартыыны, Забайкальскай фроҥҥа хаалларбыттар.
Манна кини бэрт кылгастык үөрэнэн, зенитчик буолбут. Онон зенитнэй артиллерияҕа бастаан рядовой саллаатынан, кэлин взвод хамандыырын солбуйааччынан сулууспалаабыт. Ол кэннэ хамандыыр буолбут.
Кинилэр артиллериялара хаһан баҕарар дьоппуон аармыйата тоҕо көтөн киириэ диэн кыраныыссаны манаан турбут. «Бу манна туран, биһиги кылаабынай командующай табаарыс Сталиҥҥа «Когда же нам разрешать вступить в бой?» диэн ис хоһоонноох сурук суруйбуппутун өйдүүбүн. Ол сурукпутугар, соһуйуохпут иһин, Сталин «Молодцы – герои. Еще успеете пороха понюхать. Пока жив восточный враг» диэн телеграммата кэлбитэ.
Биһиги бирикээс тутаат, Монголия кыраныыссатын туораан, Маньчжурия истиэбинэн Хингаҥҥа айаннаабыппыт. Бу айаммыт сүрдээх ыарахан, кутталлаах этэ. Ол курдук, массыыналарбыт кумах куйаары, хайалары кыайан дабайбакка турдахпытына, хата 6-с гвардейскай танковай аармыйа түбэһэ кэлэн өрөһүйбүтэ. Бу суолбутугар ким баҕар утуйан баран уһуктуо суоҕун сөп этэ. Ол курдук, дьоппуон диверсаннара саба түһэллэрэ, ытыалаһыы барара. Дьиктитэ диэн, дьоппуон аармыйата күнүс биһиэхэ саба түспэт этэ. Аҥаардас хараҥанан туһана сатыыллара. Ол да буоллар, биһиги күүстээх артиллериябыт кинилэри утары уот ыытара. Кыргыһыы кылгас эрээри, тыйыс этэ», – диэн кырдьаҕас саллаат кэпсиир.
Дьэ, бу курдук Мартын Герасимович сулууспата Маньчжурия илин кыраныыссатын таһыттан саҕаланан, милитаристскай Японияны кытта тиһэх кыргыһыыларынан түмүктэммитэ.
Кыайыы туһунан саллааттар байыаннай чааска үөрүүлээх миитиҥҥэ билбиттэр. Оо, ол онно үөрбүттэрин, «ураа» хаһыы ньиргийэн олорбута билигин да кырдьаҕас фронтовик кулгааҕар иһиллэргэ дылы. «Бу күнү бары да күүппүппүт аҕай. Ол кэмтэн ыла элбэх кэм ааста. Биһиги оччолорго эдэр эрчимнээх, күүстээх-уохтаах уолаттар хорсун быһыыны оҥордубут дии санаабатахпыт, дойдубут иннигэр ытык иэспитин толордубут диэн санаалаах этибит», – диэн Мартын Герасимович ол кэми санаан дириҥник үөһэ тыынан ылар.
Мартын Герасимович сэрии бүппүтүн кэннэ аармыйаҕа сэттэ сыл сулууспалаан баран, дойдутугар 1951 сыллаахха эргиллэн кэлэр. Ити кэмҥэ кини 26 саастаах этэ. Аармыйаттан кэлээт да, хараҕа таптыы, сүрэҕэ сөбүлүү көрбүт кыыһа Мария Саввиновалыын ыал буолаллар. Марията Күндэйэттэн төрүттээх. Икки эдэр дьон бастаан хомсомуол күнүн бэлиэтиир күҥҥэ билсэллэр. Кыыс бу кэмҥэ буҕаалтырынан эт-үүт кэмбинээтигэр таһаарыылаахтык үлэлии сылдьара. Мартын холкуос үлэтин-хамнаһын, үбүн-харчытын бэрэбиэркэлиир үлэлээх оройуон иниспиэктэрэ этэ.
Эдэрдэр ыал буолан бииргэ олорорго быһаарынан Сунтаар нэһилиэгэр олохсуйаллар. Эдэр ыал баһылыга Мартын 1968 сыллаахха олох-дьаһах кэмбинээтигэр үлэҕэ киирэр. Бу кэмбинээт саҥа тэриллэн үлэтин саҕалыыр кэмэ этэ. Мартын тэрилтэ хаһаайыстыбаннай чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлиир. Туох баар матырыйааллары булуу, таҥыы, алдьаммакка-кээһэммэккэ үлэлии туралларыгар улахан эппиэтинэс киниэхэ сүктэриллибитэ. Бу соругу Мартын Герасимович чиэстээхтик толорбута. Онно кини эппиэтинэстээх, бэрээдэктээх буоларга өр сылларга аармыйаҕа мунньуммут уопута төһүү буолбута саарбахтаммат. Бу тэрилтэҕэ биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Ол кэннэ кэргэнинээн оҕолоругар Дьокуускай куоракка көһөн барбыттара. Мария Еремеевналыын олус дьоллоохтук олорбуттара, түөрт оҕоҕо күн сирин көрдөрбүттэрэ. Мария Еремеевна бу орто олохтон 1999 сыллаахха барыар диэри тапталлаах кэргэнигэр сылаас сыһыанын, дириҥ тапталын биирдэ да намыраппатаҕа, уоттаах сэрии тугун-ханныгын билбит саллаат доҕорун хаһан да хомоппотоҕо.
Мартын Герасимович билигин Дьокуускай куоракка кыыһа Вероника Мартыновна бүөбэйигэр, кыһамньытыгар олорор. Үгүс ахсааннаах сиэннэрэ, хос сиэннэрэ кырдьаҕас саллаат олоҕун киэргэтэллэр.
Сэрии бэтэрээнэ, Сунтаар улууһун, Дьокуускай куорат Бочуоттаах олохтооҕо, элбэх бойобуой наҕараадалар хаһаайыннара Мартын Герасимович Григорьев ыччакка маннык диэн этэр: «Хаһан баҕарар киһи бодотун ыһыктыбакка, өйдөөх, киһилии сиэрдээх-майгылаах буолуҥ. Төрөөбүт дойдугутун таптааҥ. Хаһан да төрөппүттэргитин түһэн биэримэҥ. Киһи бу сиргэ букатын кэлбэт, ону өйдөөҥ. Онон кэлин бэйэҕит мөкү быһыыгытыттан кыбыстыбат курдук олоруҥ».
Дьэ, бу курдук үйэ кэриҥэ кэм анараа өттүгэр эдэр ийэ күн сирин саҥа көрбүт уолун алҕаабыт, киниэхэ баҕарбыт санаата туолан Мартын Герасимович күүстээх эр санаалаах, төһө да сэрии алдьархайын этинэн-хаанынан биллэр, дьоллоох олоҕу олорор.
Кытаат, күндү бэтэрээммит Мартын Герасимович, сүүс сааскын сүһүөххэр сылдьан көрүс, дьаҥ-дьаһах тумуннун!
Яина ВЛАСЬЕВА