Айдарыылаах алгысчыт, кэрэ куоластаах дорҕоонноох тойуксут, олоҥхо төрүт үгэһин төлөрүппэт умсулҕаннаах толорооччу, уран тыллаах оһуокайдьыт, С.А.Зверев ансаамбылын кыттыылааҕа, Саха АССР, РСФСР үөрэҕириитин үтүөлээх учуутала, Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, үлэ, тыыл бэтэрээнэ Николаев Егор Михайлович быйыл төрөөбүтэ 100 сыла. (1926 04.04. — 2018 01.07.)
Күн көмүс сардаҥаларынан күлүмүрдүү оонньообут Күүкэй Эбэ Хотун күөх күбүөр кырдалыгар күөлэһийэн улааппыт Николаев Егор Михайлович 1926 сыллаахха муус устар 4 күнүгэр колхозтаах дьиэ кэргэнигэр күн сирин көрбүтэ.
Аҕата Акимов Михаил Николаевич сүөһү иитэн, сир оҥорон, онтон колхозка киирэн, үйэлээх сааһыгар үлэттэн илиитин араарбакка элбэх оҕолоох дьиэ кэргэнин иитэн-аһатан олорбута. Сэрии сылларын ыарахан кэмнэригэр үлэттэн сыыстаран эрдэ суох буолбута. Ийэтэ Андреева Ульяна Гаврильевна саха дьахтарыныы сайаҕас, сытыары сымнаҕас сүрдээх сэмэй майгылааҕа. Уолун Дьөгүөркэни таптаан ”Тоойуом, Туутукаа, Туутус” диэн минньигэстик ааттыыра.
Саха сиригэр норуот культурата сайдарыгар элбэҕи, үйэлээҕи оҥорбут, улахан кылааты киллэрбит Е.М.Николаев дойдутугар дорҕоонноох тойуксут, уус-уран самодеятельность бэтэрээнин быһыытынан киэҥник биллэрэ. Туойарга-ыллыырга оҕо эрдэҕиттэн уһуйуллубута. Аҕата күнүскү күүс үлэттэн быыс эрэ буллар, оронугар тиэрэ түһэ сытан, кэтэх тардыһан баран, кып-кырылас кылыһахтаах симик синньигэс куолаһынан туойан дьырылыттаҕына, ойон кэлэн, улаҕа өттүгэр сытынан кэбиһэрэ уонна сөбүлээн истэрэ, тойуктан дуоһуйууну ылара. Оттон эһэтэ Гаврил Андреев Бортунуой Хабырылла бүтэн биэрбэт сэһэннээҕэ, бараммат остуоруйалаах, олоҥхолоох, таайтарбакка эрэйдиир элбэх таабырыннаах кырдьаҕас эбит. Кини олоҥхотун, остуоруйатын аатырбыт фольклорист А.А.Саввин 1939 с. кэлэн суруйан ылбыта научнай киин архыыбыгар көмүс фонда быһыытынан хараллан сыталлар. Күтүөтэ Захар Федоров – Хоромуонньа Сахаар хоһоонноон хомоҕойдук этэринэн чугас эргин тэҥнээҕэ суох үҥкүүһүт баара. Күн сөтүөлүүр Күүкэй күөлүн илин эҥэригэр ”Коммунар” холкуос тэрийэр ыһыахтарыгар күтүөтүн түөлбэ күөл саҕа түһүлгэтиттэн тахсыбакка эрэ уран тыл ууһун, көмүс куолас утаҕын иҥэринэрэ. Дьэ, онон Егор Михайлович суруктан-бичиктэн ааҕан буолбакка, чахчы ийэттэн-аҕаттан бэриллибит талаанынан киэн туттара. Сунтаар оскуолатыгар үөрэнэ сырыттаҕына, С.А.Зверев Ньурба тыйаатырыгар үлэлии сылдьан ”Куллустай Бэргэн” олоҥхотугар сүрүн оруолу бэйэтэ оонньообутун, онно туойан доллоһуппутун истибитин хаһан да умнубат. Ону таһынан норуот аатырбыт ырыаһыта “Улуу Москва туһунан тойук”, “Сарсын, сарсын сарсыарда” диэн айымньыларын эбии толортообута. ”С.А.Зверев туойан доллоһуппутугар төбөм оройуттан атаҕым тилэҕэр тиийэ туох эрэ дьикти иэйии саба халыйан түһэн тулабар барыны бары умнан, тойук дорҕоонун кэрэ кылыһахтарыгар уйдаран, ылыы-туойа олорор курдук санаммытым” – диэн ахтар. Итинтэн ыла кини улуу тойуксут курдук ыллыах-туойуох санаата үүйэ-хаайа тутар буолбут. Бэйэтэ да билбэтинэн Сэргэй Сибиэрэптии тардан ыллыы сылдьар үгэстэммитэ. Оскуолаҕа кылааһынан уус-уран самодеятельноска кыттан, “Сарсын, сарсын сарсыарда” диэн ырыаны толорон, оскуола лауреата буолан, аны оройуон кулуубун сценатыгар тахсан толорор киһи буолбута.
Дьэ, ити курдук, 1946 сылтан уус-уран самодеятельноска Егор Михайлович ыллаабыта-туойбута. Бу тухары саха фольклорун араас жанрдарын толорууга күүһэ кыайарынан кыттыбыта. Тойук толоонугар угуйбут Сэргэй Зверев тыыннааҕар Саха сирин радиотын фондатыгар суруттарбыт магнитофоннай суруллуутун туһанан “Куллустай Бэргэн” олоҥхотун былыргылыы оруолларынан олорон толоруллар варианын суруйбута. Олоҥхо киириитин-тахсыытын иилээччи буолбута. Куллустай Бэргэн бухатыыры – норуот ырыаһыта Еремей Максимович Петров, Күн Нуоҕалдьын Куону – Л.Н.Кутукутова, Муус Субуйдааны – Т.И.Павлов толорбуттара. Улахан бэлэмнэнии үлэ кэнниттэн олоҥхо бастаан Элгээйи көрөөччүлэригэр тахсыбыта. Онтон 1982-1983сс. Саха сирин телевидениятын ыҥырыытынан олоҥхону Дьокуускайга баран көрдөрөн, телевиденияҕа уһуллан кэлбиттэрэ. Бу сонун көстүү этэ, республика үрдүнэн маннык холонуу суох этэ. Норуот ырыаһыта Е.М.Николаев П.А.Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур”, Күннүк Уурастыырап ”Тойон Дьаҕарыма” олоҥхолорун балачча уһуннук толороро.
Саха талба талааннаахтара, олоҥхолоох оҕонньотторо төһө да сааһырдаллар, уһун тыыннаахтарынан, ыллыы-туойа сылдьалларынан чинчийээччилэри сөхтөрбүттээхтэрэ. Ол илбистээх тыллара, имэҥнээх иэйиилрэ киниэхэ эмиэ бэриллэн, кылыһаҕын кылаана кыратык даҕаны сыппаан көрбөтөҕө. Ол курдук Бүтүн Россиятааҕы инбэлииттэр иккис бэстибээллэригэр Москва, Углич, Кострома, Ярославль, Нижнэй Новгород куораттарынан кэнсиэргэ кыттан, бүтэһигэр гала-кэнсиэргэ туойан, лауреат үрдүк аатын ылан кэлбитин олоҕун усталаах-туоратыгар ыллаабытын-туойбутун ситиһиитин быһыытынан сыаналыыр. Хомойуох иһин, урукку өттүгэр норуот талааннааҕа ыччат бэстибээллэригэр, фольклор көрүүлэригэр кыайан кыттыспатаҕа. Онуоха оскуола дириэктэрин курдук күннэтэ түбүктээх үлэлээх киһи уһун, киэҥ гастролларга сылдьар кыаҕа суоҕа уонна төһө да Сэргэй Сибиэрэптиин чугастык билсэн бодорустар, ансаамбылыгар кыттарыгар ыҥырдар даҕаны, киэҥ сирдэринэн тэлэһийбэтэҕэ.
Егор Михайлович үөрэх эйгэтигэр 52 сыл, ол иһигэр оскуола директорынан 31 сыл үлэлээбитэ. Уһуннук уонна таһаарыылаахтык Элгээйитээҕи интернат-оскуолаҕа директорынан үлэлээбитэ. Элгээйи оскуолата республикаҕа биир бастакынан Саха сиригэр төрүт оскуолалары сайыннарыы концепцияны олоххо киллэриитигэр, Егор Михайлович курдук норуот талааннаах киһитигэр, методист учууталга тирэҕирбитэ. Егор Михайлович төрүт культураны үөрэтиини оскуолаҕа предмет быһыытынан киллэриигэ фольклор уруоктарын ыытан олук уурбута. Оҕолору тойукка, оһуокайга уһуйбута. Кини оҕо эрдэҕиттэн сахалыы ыллыырга, туойарга үөрэммитэ оҕону сахалыы тыыҥҥа, сиэргэ-туомҥа, тылга-өскө иитиигэ олус туһалаабыта. Кини методическай пособиелара оһуохайга, тойукка үөрэтиигэ авторскай куурустары ыыппыта, саҥаны саҕалааһыҥҥа учууталларга улахан көмө буолбута. Педогогическай ааҕыылар нөҥүө оҕону үөрэтиигэ түмпүт уопутун өрөспүүбүлүкэ учууталларыгар тарҕаппыта. Улуустааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи ”Сыл бастыҥ учуутала-1991” конкурс кыайыылааҕа, лауреата.
Егор Михайлович үөһэттэн айдарыылаах алгысчыт. Кини ыһыахтарга, үөрүүлэргэ-көтүүлэргэ, сыбаайбаларга үөһээ айыылартан, сир-уот иччилэриттэн көрдөһөн-ааттаһан, аһатан-сиэтэн, алҕаан алгыстыыра. Ол курдук, ыһыаҕы иилээн-саҕалаан, сценарийын суруйан, бэйэтэ алгысчыт буолан, тэриһэн ыытар этэ. Элгээйилэр Угут-Күөлгэ тэрийэр ыһыахтарын алгыс тылын кини эрэ эттэҕинэ табыллар курдук буолара. Дойдутун Күүкэй ыһыаҕын сөргүтүүгэ кини эмиэ элбэхтик түбүгүрбүтэ. Кини интернат-оскуолаҕа директорынан үлэлии сылдьан, хас сыл аайы үөрэх аһыллыытын бэйэтин ырыатынан-тойугунан алҕаан аһар идэлээҕэ.
Аны үҥкүүһүт быһыытынан биир талаана арыллыбыта. Университетка үөрэнэ сылдьан радиоҕа туойар, оһуокайдыыр идэлэммитэ. Ноосфернай хайысхалаах алын сүһүөх оскуола оҕолорун оһуокайдыырга уһуйбута. Бэйэтэ оһуокайы былыргылыы наҕылыччы, эҥээриччи Сергей Зверевтии унаарытан тойугунан аһар үгэстээҕэ. Оһуокай улахан пропагандиһа, бэйэтэ ааттаах оһуокайдьыт Николай Егорович Петров билиҥҥи этээччилэр тойугунан аһыытын кыайбаттар диэн саамай сөпкө бэлиэтиирэ. Онтон хоһоонноон, хоһуйар этиитигэр күтүөтүттэн Хоромуонньа Сахаартан уһуллубута биллэр. Үөрэ-дьүөрэ тылларынан дорҕооннору дьүөрэлии тутан, аллаах ат айаннаан иһэрин курдук этэн субурутан иһэр буолара.
Егор Михайлович айылҕаттан айдарыылаах норуот талааннаах ырыаһыта. Саха сирин конкурстарын сэттэ төгүллээх лауреата, Бүтүн Россиятааҕы инбэлииттэр II бэстибээллэрин лауреата (1995). Аатырбыт ырыаһыт С.А.Зверев – Кыыл Уола ансаамбылыгар ырыаһыт быһыытынан сылдьыбыта. Улуу киһилиин алтыспыт, бииргэ үлэлээбит сылларын дьылҕатын бэлэҕинэн сыаналыыра.
Егор Михайлович Саха АССР, РСФСР үөрэҕириитин үтүөлээх учуутала, учууталлар учууталлара, үрдүк категориялаах методист-учуутал, “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээл кавалера, ” Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, “Саха-Азия оҕолоро” фонда стипендиата. Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.
Өр сыллаах үлэтин опытын түмэн “Оһуохайы, тойугу үөрэтии ньымалара: учууталларга, куруһуок салайааччыларыгар методическай сүбэлэр, көмө матырыйааллар, “Тойук толооно ыҥырар”, “С.А.Зверев айымньыта оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ суолтата: саха тылын, төрүт кульуратын учууталларыгар көмө” диэн кинигэлэри таһааттарбыта.
Егор Михайлович олоҕун аргыһа Нина Васильевна нуучча тылын уонна литературатын учуутала, методист-учуутал, төрүт культура учууталларыгар анаан 3 методическай үлэни таһааттарбыта. Учууталлар идэлэрин үрдэтэр институкка республиканскай, зональнай семинардарга олоҕун бүтэһик күннэригэр диэри үлэтин опытын кэпсээбитэ, дакылааттары оҥорбута. Үчүгэй үлэтин туоһулаан РФ үөрэҕириитин туйгуна, СР үөрэҕириитин үтүөлээх учуутала ааттары ылбыта. Кинилэр иккиэн уһун дьоллоох олоҕу олорбуттара, түөрт оҕону төрөтөн көччөхтөөн көтүппүттэрэ. Элгээйи сэлиэнньэтин биир сис, мааны ыала этилэр. Улахан кыыс Ульяна Егоровна Миирнэй куоракка өр сылларга сахалар “Кустук” диэн түмсүүлэрин салайбыта, ”Алмаас” культура дыбарыаһын уус-уран салайааччытынан, ол кэннэ подростковай саастаах оҕолор кулууптарын салайан үлэлэппитэ. Билигин “Уран” норуот прикладной искусствотын студиятын салайааччыта. Саха Республикатын, Миирнэй оройуонун култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Республикатын норуотун маастара. Россия кырадаһынынан тигии ассоциациятын маастардарын чилиэнэ. Кыра кыыс Ольга Егоровна Сунтаардааҕы бэтэринээрнэй управление ОВМ группатын бэтэринээрнэй бырааһа. СР тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна. Улахан уол Михаил Егорович инженер-механик идэтин ылан, Мирнэйдээҕи политехническай колледжка маастардыыр. Кыра уол Вася суоппар идэлээх этэ, оһолго түбэһэн хомолтолоохтук суох буолбута. Егор Михайлович амарах аҕа, эйэҕэс эһээ буолан бэйэтин ааттатар элбэх сиэннэрдээх, хос сиэннэрдээх. Бу орто дойдуттан ыарахан ыарыыттан тохсунньу ый 7 күнүгэр 2018 сыллаахха суох буолбута.
Егор Михайлович олоҕун устата оҕо, ыччат дьонугар саха омук культуратын сүрэҕэр сөҥөрдөн, ырыатын-тойугун ыллыктаах санаатынан ыпсаран, үҥкүүтүн үлүһүйэн үөрэтэн саҥа үйэҕэ сайдар саҕахтары арыйсыбта, үтүмэн үйэлэргэ өлбөт-сүппэт өрөгөйбүтүн үрдэппитэ. Кини сырдык аата үйэлэртэн үйэлэргэ ахтылла турдун, кини төрүттэспит төрүт культуратын өрөгөйө үрдээтин!
Олимпиада Захарова, С.А.Зверев-Кыыл Уола аатынан фольклор түмэлин пуонда харайааччыта.