«Саамал кымыс иһиитин» сиэрэ-туома

Саха омук сылгыга сүгүрүйэбит, сылгы таҥаралаах буоламмыт төрүт итэҕэлбитин баччааҥҥа дылы умнубакка тутуһан сылдьабыт диэххэ. Өбүгэлэрбит өспөт өстөрүгэр «сылгы-кымыс-ыһыах» диэн тыллар өлбөт үйэлээхтэр. Өйбүтүн санаабытын кымыска түмэн — сылгы айыыһытыгар, Дьөһөгөйгө сүгүрүйэбит.
Биһиги, тэрийээччилэр сорукпут — ыһыах кымыһыгар үгэһи тутуһуу буолар.
2018 сыллаахха Сунтаарга – Кымыс иһиитигэр анаан – Тойон түһүлгэбитигэр биир дойдулаахпыт В.Ф.Яковлев көҕүлээһининэн, эскииһинэн анал тутуулардаах Төрүттүүр төрүт түөлбэ диэн түһүлгэ оҥоһуллубута. Анал балаҕаннаах, ампаардаах, хаһаалаах, күрүөлээх. Бу манна, былыр саха ыала кымыс сиэригэр-туомугар бэлэмнэнэр көстүүтүн көрдөрөр туом оҥоһулунна. Авиапорт үлэһитэ Анатолий Дмитриев кыттыгас үөр сылгытыттан кулунчуктаах ыанар биэлэри анал биэ ыыр хаһааҕа аҕалан, баайан, ыан — сарсыарда ыраахтан ыҥырыллан кэлбит ыалдьыттарбытыгар тутатына ыаммыт биэ үүтүн амтанын билиһиннэрээри кыра чорооннорго кутан иһэрдэн күндүлээтилэр.
Түһүлгэҕэ кэлэн олорор дьоҥҥо Кымыс баҕаҕар бэлэмнэнии сиэрэ-туома көһүннэ. Үрдүк Айыылар түстүннэр диэн уһуойахтар анньылыннылар, Кымыс баҕах сис мастарыгар Сири иһиттэр кыл быанан туомнуу баалыннылар. Кинилэр анныларыгар кымыс кыйырбатын диэн, тымныыны тутар баҕа батаһынан халыҥ гына сэксэ тэлгэтилиннэ. Кымыс иһиттэр уурулларыгар анаан майах тэллэхтэр тэлгэннилэр, ол үрдүгэр Тойон айах, кэриэн ымыйа, бэлкэй, балхах чорооннору кэккэлэттилэр, үрүҥ тунах астарбытын иһит – иһит аайытын кырылыччы кутулуннулар. Арыылаах алаадьы, саламаат, үчэһэлээх эт уурулуннулар. Туом иннинээҕи көстүү итинник буолла.
Ахтар Айыыһыппыт — Аан Алахчын Хотун (Наталья Эконова), иһирэх иэйиибит – Иэйиэхсит Хотун (Людмила Пустолякова) Тойон түһүлгэҕэ ааттаан-суоллаан кэлэннэр, Алгысчыт кэлиэн иннинэ түһүлгэни ыраастаатылар, дьон сүрүн-кутун бөҕөргөттүлэр, дьолу-соргуну түстээтилэр.
Бүгүн бэс ыйын 21 күнүгэр, күн саамай муҥутаан тохтоон уһаан, Үөһээ Айыылар Кымыс баҕаҕын сэргэтигэр сэрэнэн үктэнэн турар түгэннэригэр, кымыс сиэрэ — туома ыһыллар дьоһуннаах күнүгэр, Алгыс барар үтүө түһүлгэтигэр — Айыылардыын алтыһарбытыгар аартыктары арыйар Алгысчыт (Кураһаай Мэхээлэ) алгыһа — биһиэхэ барыбытыгар быйылгы дьылга күүс-уох эптэ, уйгу-быйаҥ, чэгиэн-байылыат олох түстэнэрин олохтоото.
Айах тутуу кэмигэр былыргы үгэһи тутуһан анал Ытык чороонтон кутуллубут кымыһы, аан бастаан туомҥа кыттыһар Ытык сылгыга амсатан Тойон Дьөһөгөй Айыы дьоҥҥо-сэргэҕэ байылыат олоҕу, илгэни, төрүөҕү түстүүрүн, онтон бит билэ көстөрүн көрдөрдүлэр. Чахчы, Ытык сылгы кымыстан амсайда, ол аата Күрүө Дьөһөгөй Тойон алгыһы ылынна!
Ол кэннэ, улуус Аҕа баһылыга Анатолий Григорьев саргылаах түһүлгэбит Айыы тылынан арчыламмыт саамал кымыһын үрүҥ илгэтин охторор үтүө түгэнигэр анаан, анал ураһаттан алгыстаммыт кыынньа сылдьар кымыстаах12 Айах чороону туппут эр бэртэригэр арыаллатан, алгыс ырыата (Екатерина Григорьева) амалыйда. Ытык чороонтон кырылыы кыынньыбыт кымыһынан сири-дойдуну аһатан, Аҕа баһылык эҕэрдэ тылын этиннэ, кымыс иһиитин сиэрэ-туома саҕаламмытын биллэрдэ. Аҕа Баһылыкпыт Анатолий Васильевич эҕэрдэтин ситэрэн “Күбэйэ” үҥкүү бөлөҕө чороонноох үҥкүүнү толордулар.
Түөлбэлээн олорор дьоҥҥо кымыс, алаадьы, үтэһэлээх эттэри тарҕаттылар.
Дьэ доҕоттор, ол кэннэ, Кымыс иһиитин сиэрин-туомун түмүктүүр түһүмэҕинэн оҕолуун-уруулуун, эдэрдиин–кырдьаҕастыын бары кыттан уохтаах кымыһынан угуттанан, утахтарын ханнарбыт дьон быһыытынан Тойон түһүлгэ алгыстаах оһуокайын тэрийдилэр.
Дьэ- эрэ, доҕоттоор!
Өрөгөй талаан үрдээтэ
Дьоллоох туску тоҕоосто,
Кэрэмэн кэскил тэнийдэ!
Араҕас илгэ алла сытыахтын,
Үрүҥ илгэ үллэ туруохтун!
Бу кэм модун муусукатыгар
Оһуокай оонньуубут холбосто!

Кымыс иһиитин сиэрин-туомун көҕүлээччи, режиссер — СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Сунтаар улууһун култууратын уонна айылгытын салалтатын информационнай методическэй салаатын сэбиэдиссэйэ Галина Афанасьевна Самойлова.
Быйылгы кымыс иһиитин сиэрин-туомун сценарийын суруйда Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, култуура бэтэрээнэ, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, Сунтаар улууһун, Сунтаар, Элгээйи, Күндэйэ нэһилиэктэрин Бочуоттаах гражданина, 87 саастаах тойуксут , оһуокайдьыт, алгысчыт Иван Федорович Васильев.
Тылын-өһүн ситэрдэ, сааһылаата кымыс туомун ыытыллыытын солбуллубат сценариһа СӨ култууратын туйгуна, В.С. Николаев аатынан норуодунай тыйаатыр салайааччыта Екатерина Афанасьевна Григорьева.

Галина САМОЙЛОВА СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ

Читайте дальше