Гражданнар бырааптарын көмүскэлигэр

Саҥа сылбытыгар үктэнэн, номнуо биир ыйбытын түмүктээтибит. Ааспыт 2023 сыл Сунтаар улууһугар буруйу оҥоруу ахсаана, чуо­лаан ханнык көрүҥнэргэ хайдаҕын уонна улуус прокуратурата бүгүҥҥү күҥҥэ туох-хайдах үлэлии олорорун ааҕааччыларбытыгар сырдатыахпыт.

Бүгүҥҥү ыалдьыппыт – Сунтаар улууһун прокурора Дьулустан Николаевич Максимов.

 

– Дьулустан Николае­вич, бастатан туран, Сунтаар улууһугар хаһааҥҥыттан ананан үлэлиигин, хайа улуус­тан төрүттээххин?

– Мин Мэҥэ Хаҥалас Төҥүлү нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Прокуратураҕа үлэлээбитим ыраатта. Бу иннинэ Булуҥ улууһугар Тиксиигэ, Мииринэйгэ, Намҥа уонна бу 2023 сыл атырдьах ыйыттан Сунтаар улууһугар прокурорунан ананан үлэлиибин.

– Сокуон, быраабы көрүү-истии эйгэтигэр ылбычча киһи үлэлээбэт, бу идэҕэ хайдах кэлбиккиний? Прокурордары ким аныырый?

– Төрөөбүт күнүм оруо­буна олунньу 23 күнүгэр түбэспит буолан хайдах эрэ оҕо эрдэхпиттэн байыаннай идэлээх буолуохпун баҕарар этим. Арыый улахан сааспар бы­раабы араҥаччылыыр эйгэни сэҥээрэн, история­ны, юриспруденцияны интэриэһиргиир буолан, юрист идэтигэр үөрэм­митим. Этэргэ дылы, оҕо эрдэхтэн элбэх байыаннай кэпсээннэри сэргээн, истэн улаап­пыт киһибин.  Прокурордары генеральнай прокурор бирикээһинэн биэс сылга болдьохтоон аныыллар. Урукку сылларга анаммыт сиргэ бол­дьоҕу уһатыы баара, билигин биир сиргэ өр олоруу суох, сүрүннээн ротация – миэстэни уларытыы баар.

– Оччоҕо ханна баҕарар анаан ыыталларынан үлэлиигит, этэргэ дылы, олорор сири элбэхтэ уларытыы туһугар уустуктардаах буолуо, дьиэ кэргэҥҥит хайдах ылынарый?

– Маннык үлэҕэ, биллэн турар, ханна аныыллар даҕаны онно дьиэ кэргэммит тэҥҥэ көһөн иһэр. Оҕолор саҥа оҕо саадыгар, саҥа оскуолаҕа кии­рэллэр. Биһиги үлэбитигэр саамай дьиэ кэргэммит өйдүүрэ туохтааҕар да улахан өйөбүл, көмө, тирэх буолар. Онон кэргэммэр, биллэн турар, махталым улахан.

– Бу иннинэ үлэлээбит улуустаргын кытта Сунтаары ылан көрдөххө, буруйу оҥоруу көр­дө­рүүтэ уонна олох-дьаһах өттүнэн холобур, ас-үөл сыаната хайдах эбитий?

– Оройуоннарынан ылан көрөр эбит буоллахха, холобур, Сунтаар улууһугар бу ааспыт 2023 сыл түмүгүнэн буруйу оҥорууга бастакы миэстэҕэ доруобуйаҕа чэпчэки эмсэҕэлээһини сору­йан оҥоруу турар – 21, иккискэ уоруу – 24, үһүс миэстэҕэ саанан сокуон­найа суох эргинээһин – 6. Оттон бу үлэлии сылдьыбыт оройуоммуттан Намы ылан көрөр буоллахха, онно уоруу түбэлтэтэ элбэх, киһини эчэтии иккис турар. Ханна баҕарар сүрүн кыһалҕаларынан ыт боппуруоһа, бөх – сыбаалка кыһалҕата баар буолар. Холобур, 2014 с. Тиксиигэ үлэлиир кэммэр оҕону ыттар эчэтэн өлөрбүттэрэ, онон бу кыһалҕаҕа үгүстүк үлэлэспит боппуруоһум буолар. Мин ханнык баҕарар улууска, нэһилиэккэ сырыттахпына туох-ханнык кыһалҕа баарын бэйэм чопчу кэри­йэн, көрөн-истэн, салгыы үлэ хайдах ыытылларын кэтээн көрөр идэлээхпин. Олохтоох маҕаһыыннарга ас-үөл сыаната оройуон коэффициенынан аһара биллэр. Холобур, Мииринэй коэффициена 70, Сун­таар – 60,  Нам – 40, Тиксии – 60. Онон Сунтаарга бородуукта сыа­ната Мииринэйтэн чэпчэки, Намнааҕар  үрдүк.

– Прокуратура уопсайа хас үлэһиттээҕий? Олохтоох дьон эһиэхэ төһө сылдьарый уонна кэлин ордук ханнык боппуруостарынан кэлэллэрий?

– Биһиги өрөбүлэ суох кэриэтэ үлэлиибит. Элбэх дьону хабар курдук улахан тэрилтэлэринэн, нэһилиэктэринэн айанныыр чопчу графиктаахпыт. Гражданнар хайа баҕарар кэмҥэ кэллэхтэринэ, ким төһө бокуойдааҕынан кэлбит киһини приемнуу сатыыбыт. Төлөпүөнүнэн эмиэ  ыйыталаһааччылар. Билигин уопсайа алтабыт – солбуйааччым Айсен Степанович Прокопьев, старшай көмөлөһөөччүм Сергей Леонидович Лященко, көмөлөһөөччү Саина Прокопьевна Яковлева, сүрүннүүр исписэлиис Вера Владимировна Семенова уонна суоппарбыт Герасим Львович Петров. Приемҥа кэлэ сылдьыбыт бу кэнники дьон сүрүннээн ТКО төлөбүрүгэр, перерасчекка, хаар­бах дьиэттэн көһөрүү уонна ыт кыһалҕатын боппуруостарынан биһиэхэ сырыттылар.  

– Билигин күннээҕи кыһалҕаттан саамай улахан боппуруос – ыт. Манна туох үлэ барар?

Хайа да оройуоҥҥа баар улахан кыһалҕа. Манна биир күнүнэн ыллыҥ да барыта быһаарыллыбат. Нэһилиэк баһылыга Эдуард Филипповы кытта көрсөн кэпсэппиппит. Бу кыһалҕалаах боппуруоска үлэ барар.  Иллэрээ сыл представление оҥоһуллан, иск түһэриллэн, ол түмүгүнэн бу кыһалҕаны быһаарыыга сокуон ирдэбилинэн «Пункт передержки собак» диэн оҥоһуллубута. Кыһалҕа баарын өйдөөн, би­ли­гин баар сокуоҥҥа ыты дьа­һайыыга кэккэ уларыйыы киллэрэ сатыыл­лар. Үлэ бара турар.  Оттон чопчу бу Сунтаар­бытыгар олохтоох дьаһалта үлэһиттэрэ полицияны кытта чааһынай ыалларынан рейдэ­лэри оҥороллор. Манна дьон сыһыана араас, сорохтор утараллар. Оннооҕор «Мин ытым таах күүлэйдиир, ытырбат» диэч­чи дьон кытта баар. Сорох тута өйдөөн, сэрэтиини ылынан баайан кэбиһэр. Сэтинньигэ бу манна  күүстээх үлэ, элбэх рейдэ ыытыллыбыта. Билигин бу боппуруоһунан үлэлэри өссө бэрэбиэркэлиэхпит: бу олохтоох дьаһалта, административнай хамыыһыйа  ыттар хаһаайыттарын кытта туох-хайдах үлэ ыыппыттарыгар, төһө рейдэ сыл устата оҥоһуллубутугар, ыкка ытыттарыыга ордук сокуоннай саастарын туола илик оҕолорго төһө үҥсүү бэлиэтэммитигэр. Холобур, бу сокуоннай сааһын туола илик оҕо ыкка ытытта­рыыта бэлиэтэммит буоллаҕына, хас биирдии матырыйаал үчүгэйдик үөрэтиллэн прокуратура өттүттэн эмсэҕэлээччи туһатыгар иск оҥоһуллар (ыт хаһаайыныттан эбэтэр бэйдиэ сылдьар ыт буоллаҕына – олохтоох дьаһалтаттан). Бу тохсунньу 26 күнүнээҕи туругунан бэйдиэ сыл­дьар ыкка ытыттарыынан номнуо үс иск көрүлүннэ. Эмсэҕэлээбит оҕолор тустарыгар 30-туу тыһ.солкуобайы олох­тоох дьаһалта төлүүр. Онон ыт ииттэр дьон, бастатан туран, эһиги бу кыыл иитэргитигэр эппиэтинэһи сүгэргитин өйдүөхтээххит. Иитэр кыылгыт уулуссаҕа дьоҥҥо-сэргэҕэ кутталы үөскэтиэ суохтаах. Иитэр, көрөр-харайар буоллаххытына дьиэҕит тэлгэһэтигэр сырытыннарыҥ, мээнэ ыытар хаһаайыттар административнай эппиэккэ тардылларгытын умнумаҥ. Ол эбэтэр СӨ административнай правонарушениеларын Кодексын 5.4 ыстатыйатынан гражданнарга 3 тыыһынча солкуобайга диэри ыстараап баар.

– Хонтуруол чааһынан үлэ хайдаҕый?

– Саамай бөх боппуруоһа, о.э. ТКО сытыытык турар. Манна ирдэбилэ элбэх. Холобур, нэһилиэк иһигэр баар бөҕү быраҕар былаһааккалары көрүү-истии, о.э. тула өттүн хомуйуу, ыраастык тутуу, СанПин ирдэбилигэр барыта сөп түбэһиэхтээх. Өссө биир сүрүн кыһалҕа – хаарбах дьиэттэн көһөрүү. Улууска тутулла турар хас биирдии эбийиэги хонтуруоллуубут. Ол эбэтэр эрдэ ыйыл­лыбыт тутуу графигыттан  хойутааһын  баар буоллаҕына, бэдэрээтчити ыҥыран сэрэтии туттарабыт. Графиктан хойутааһын тахсар буолла да, административнай эппиэтинэскэ тардабыт. Сорох эбийиэк­тэргэ боппуруос элбэх буолар. Оттон чуолаан улуус киинигэр баар бассейн боппуруоһун этэр буоллахха, манна улуус дьаһалтата үлэ ыыта турар. Улуус дьаһалтата  сакаасчыт быһыытынан куоҥкурус биллэрэн саҥа бэдэрээтчит көрдүүр. Үлэ барыахтаах.

– Ааспыт 2023 сылга уопсайа 149 буруйу оҥоруу бэлиэтэммит. Маны өссө сиһилии ааҕааччыларга билиһиннэриэх?

– Сунтаар улууһугар ааспыт сыл түмүгүнэн 149 буруйу оҥорууттан саамай элбэх, үөһэ этиллибитин курдук, бастакы миэстэҕэ доруобуйаҕа чэпчэки эмсэҕэлээһини соруйан оҥоруу  (умышленное причинение легкого вреда здоровью)  – 21 (2022 сылга 13). Манна холобур киирэр – быһаҕынан киһи этигэр суол хаалларыы), улахан тостуу ыар буруйга киирсэр, иккискэ уоруу – 24 (27), үһүс миэстэҕэ саанан сокуоннайа суох эргинээһин – 6 (9), өлөрүү – 1 (3), доруобуйаҕа соруйан ыар эмсэҕэлээһини оҥоруу – 4 (10), доруобуйаҕа соруйан орто көрүҥнээх эмсэҕэлээһини оҥоруу – 8 (14), түөкүннээһин элбээтэ – 21 (15). Манна урукку өттүгэр биэнсийэлээх, аҕам саастаах дьон эмсэҕэлиир эбит буоллаҕына, билигин түөкүннээһиҥҥэ киирэн биэрээччи сааһа 35-тэн буолбут.  Интэриниэт ситиминэн, мобильнай түөкүннээһин аһара элбэх. Баан эбэтэр полиция  сотруднига буолан араас албастарынан  эрийэллэр. Ыар буруйу оҥоруу кыччаабыт. Докумуона суох сааны сокуоннайа суох эргинээһин диэҥҥэ  лицензията суох сааны атыылааһын киирэр. Холобур, тыаҕа сылдьан саа булан ылаллар, ону бэйэлэригэр хаалларан кэбиһэллэр. Ол сааларын өссө атыылыы сатыыллар. Сааны булар түгэҥҥэ булгуччу Росгвардияҕа эбэтэр полицияҕа биллэриллиэх­тээх.  РФ Холуобунай кодексатын 264.1  ыст. итирик туруктаах уруулга олорон бырааптара сарбыллыбыт дьон иккистээн тутуллуулара 7 (9) бэлиэтэммит.

 Ааспыт сыллааҕы түмүгү ылан көрдөххө, быраабы араҥаччылыыр уорганнар уонна дьоммут да көнөн киһи олоҕун, доруобуйатын эчэтиигэ буруйу оҥоруу  21% кыччаата. Арыгы иһэн баран буруйу оҥоруу  78 түбэлтэттэн 51-гэ диэри, бытовой көрүҥҥэ 10-тан аҕыска диэри кыччаата. Бу оннугар уопсастыбаннай сиргэ буруйу оҥоруу  элбээтэ. Манна холобур, сайыҥҥы өттүгэр подъезтан бэлисипиэти уоруу тахсар, хас биирдии оннук үҥсүү регистрацияланар, буруйу оҥоруу буолар. Урукку өттүгэр холуобунай эппиэккэ тардылла сылдьыбыт дьон иккистээн буруйу оҥоруулара 9,8%  кыччаата, мобильнай түөкүннээһин (информационнай-телекоммуникационнай технологияны туһанан) биллэ элбээбитэ дьиксиннэрэр. Түөкүттэр саҥаттан саҥа араас албаһы туһаналлара элбиир. Бу манна нэһилиэнньэ болҕомтолоох уонна сэрэхтээх буоларыгар туһаайан, бэйэм санаабар,  холобур хомунаалынай төлөбүрдэргэ анаммыт квитанцияларга, листовкаларга  кэннигэр түөкүттэртэн сэрэхтээх буолууга туһааннаах иһитиннэриилэри киллэриэххэ сөп этэ. 

– Түмүккэ, оскуоланы бүтэрээри сылдьар, бу сокуон, быраап эйгэтин сэргиир оҕолортон, баҕар, прокурор буо­луон баҕалаахтар баар буолуохтара. Прокурор идэлээх киһи туох-ханнык хаачыстыбалаах буолара ирдэнэрий?

– Чиэһинэй, принципиальнай уонна дьоҥҥо көмөлөһөр баҕа санаата күүстээх буолуохтаах.

– Дьулустан Николаевич, түбүктээх үлэҕиттэн быыс булан ааҕааччыларбытыгар үлэҕитин сырдаппыккытыгар махтанабын.

Юлия-Айархаана АЛЕКСЕЕВА.

Читайте дальше